Donderdag 04/03/2021
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

OpinieMark Elchardus

Zelfs de evidente lessen uit deze coronacrisis reiken veeleer problemen dan oplossingen aan

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij schrijft tweewekelijks op zaterdag, afwisselend met Vincent Stuer.

Hoe zullen de jonge mensen van vandaag later terugblikken op 2020, het coronajaar? Ik leef met ze mee. Het lijkt me leuker herinneringen te kunnen ophalen aan mei ’68 of the summer of ’69. Optimisten verwachten weliswaar dat dit een knik- of kanteljaar wordt en men later zal zeggen “toen hebben we ingezien dat”… gevolgd door een reeks verbeteringen in onze omgang met elkaar en de wereld. Ik wens het van harte, maar geloof het niet.

Zelfs de evidente lessen reiken veeleer problemen dan oplossingen aan. Nog niet zo lang geleden werd globalisering – de groeiende interdependentie van de wereld – beschouwd als het pad naar wereldwijde verstandhouding of zelfs een wereldregering. Nu staat globalisering voor kwetsbaarheid: een immens en onzichtbaar netwerk van kanalen, dat de planeet omspant en waarlangs problemen zich razendsnel verspreiden. Een munt die waarde verliest, een vastgoedbubbel die barst, een straatventer die zich in brand steekt, een virus dat overspringt van dier op mens, een regering die de boeken vervalst… en meteen zijn grote delen van de wereld of zelfs de hele wereld in crisis. We zijn niet hulpeloos, verre van, maar minder goed in het beheersen van die crisissen dan we dachten. Corona versobert.

Het virus verheldert ook. Dankzij de pandemie tekenen drie verschillende beschavingen zich af. Hun specificiteit blijkt uit hoe zij ICT gebruikten in de strijd tegen een virus. Er is het Chinese model. De basisprincipes zijn eenvoudig. De smartphone wordt gebruikt om iedereen volgbaar te maken. De contacten van besmette personen kunnen daardoor meteen in kaart worden gebracht. Quarantaine wordt opgelegd aan alle risicodragers en het respecteren daarvan wordt via de smartphone en met harde hand gecontroleerd. Doeltreffend. Er is het Amerikaanse model. Men is daar zo gesteld op het liberale vrijheid-blijheid dat het bij niemand opkomt dat een overheid een app zou kunnen ontwikkelen om blootstelling en risico te monitoren. En dan is er Europa waar zulke app meteen wordt overwogen, maar op een halfslachtige, niet verplichte en dus grotendeels nutteloze manier wordt geïmplementeerd omdat een evenwicht wordt betracht tussen doeltreffendheid en respect voor privacy en vrijheid. Zo doen we hier de dingen nu eenmaal. En als ik daar nu, op het einde van dit coronajaar naar kijk, ben ik daar gelukkig mee. Houden zo. Misschien moeten we een Europees commissaris belasten met het verdedigen van die levenswijze.

Zij heeft weliswaar haar gekke kantjes. We weten dat de big tech, de cybergiganten, veel meer informatie over elk van ons bijhouden en gebruiken dan een waarlijk Chinese aanpak van de corona-app aan het licht kan brengen over ons gedrag. Dat bleek nog maar eens uit het onderzoek van het journalistieknetwerk Bellingcat naar de vergiftiging van de Russische opposant Alexey Navalny Novichok. Zelfs de telefoongegevens van agenten van de Russische geheime dienst (FSB) waren voor een appel en een ei te koop. Hun bezwarende contacten en verplaatsingen konden netjes in kaart worden gebracht. Enkel de privacy van mensen waar absoluut niemand belangstelling voor heeft, is nog veilig. Toch achten we het gebruik van alle details van ons privéleven blijkbaar aanvaardbaar, zolang de bedoelingen commercieel zijn. Als een overheid een klein deel van die informatie wil benutten om te waken over de volksgezondheid steigeren we. Zo zijn we nu eenmaal. Ik ben daaraan gehecht, volkomen redelijk is het niet.

Moet ons streven naar een evenwicht tussen doeltreffendheid en privacy niet een beetje flexibeler zijn? Als het algemeen belang op het spel staat, kunnen we dan niet tijdelijk een betere controle, een sneller ingrijpen en een strakker handhaven mogelijk maken? Tegenstanders van zulke aanpak vrezen dat we dan op een hellend vlak belanden. Waakzaamheid is inderdaad geboden, maar nu hebben we een situatie waarin alle mogelijk informatie over ons doen en laten zonder onze instemming wordt gebruikt en verhandeld, terwijl de contacten van een besmet persoon moeilijk zijn op te sporen en het respect van de quarantaine oncontroleerbaar is. Het omgekeerde ware toch beter: de mogelijkheid doeltreffend op te treden tegen het virus, maar – tenzij het om strafrechterlijke zaken gaat – absoluut geen gebruik te maken van de informatie die we prijsgeven via onze smartphone en net zonder onze expliciete en geïnformeerde toestemming.

Het probleem is dat we de overheid onvoldoende vertrouwen om een dergelijk systeem op te zetten. Dat is alvast een les van het virus. Als een crisis toeslaat hebben we niet alleen een overheid nodig om te overleven, maar ook nog vertrouwen in die overheid om met meer te overleven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234