Woensdag 10/08/2022

OpinieWim Coudenys

Wordt dit het MeToo-moment van de internationale politiek?

Een Oekraïense vrouw toont het bloed aan Poetins handen. Beeld AFP
Een Oekraïense vrouw toont het bloed aan Poetins handen.Beeld AFP

Wim Coudenys is professor Russische geschiedenis en cultuur aan de KU Leuven.

Wim Coudenys

De talrijke waarschuwingen over een nakende invasie van Oekraïne werden als hysterie afgedaan, en velen wilden tot op het laatste moment geloven dat een oorlog in Europa ondenkbaar was. Nu weten we beter. En achteraf beschouwd hadden we het kunnen weten.

Al in augustus 2008 herzag Rusland zijn buitenlanddoctrine. Het zou nooit als eerste een oorlog beginnen, maar hield zich het recht voor om de Russen overal ter wereld te beschermen. Prompt viel Rusland Georgië binnen: in de voorafgaande maanden had men er gul Russische paspoorten uitgedeeld, en die nieuwe Russische onderdanen mochten weten dat het Rusland menens was. Het eigenlijke doel was Georgië te destabiliseren, verhinderen dat het toetrad tot de NAVO en de Kremlin-kritische leiding van het land te verwijderen.

Rusland, als emanatie van zijn president, moest omringd zijn door slaafse vazallen. Tijdens de Euromajdan-revolutie van eind 2013 moest de Moskou-gezinde Oekraïense president Janoekovitsj de benen nemen en herhaalde Moskou het Georgische scenario: in grensregio’s met veel Russisch sprekenden werden paspoorten uitgedeeld, waarna het Kremlin de Krim annexeerde en in Oost-Oekraïne een gewapende opstand ensceneerde. Waardoor Oekraïne de facto geen lid van de NAVO en de EU kon worden. Moskou claimde onschuld, het Westen berustte. En het sterkte de Oekraïners in hun overtuiging dat ze van Moskou weinig goeds te verwachten hadden.

Tegen zoveel hardleerse onwil bracht Poetin historische argumenten in stelling: Rusland en Oekraïne hebben een gemeenschappelijke geschiedenis, religie en taal, dus Oekraïne is deel van Rusland. Dat je redelijkerwijs het omgekeerde kunt beweren, kwam blijkbaar niet in hem op – bij niemand trouwens. Zeker in het Westen stelde men zich geen vragen over deze boude beweringen: wie weet dat Russen Oekraïens net zomin verstaan als Duitsers Nederlands?

Dat was in 2014. In de daaropvolgende jaren haalde Poetin steeds meer (selectieve) historische argumenten aan. Dat Oekraïne massaal gecollaboreerd had tijdens de oorlog en dat de huidige Oekraïense machthebbers hun erfgenamen waren. Dat Oekraïne nooit als onafhankelijke staat bestaan had en alles te danken had aan Rusland. Dat Oekraïne zelfs geen bestaansrecht had. Dergelijke grove veralgemeningen werden in Oekraïne op hoongelach onthaald. Het Westen zweeg, grotendeels uit onwetendheid; er werd zelfs geopperd dat Poetin, als hardste bruller, misschien wel een punt had.

Het is deze cocktail die tot de gebeurtenissen van 24 februari 2022 heeft geleid: een Russische president die zijn eigen historische verzinsels tot werkelijkheid heeft gemaakt en zich door vazalstaten wil laten omringen; Oekraïne dat helemaal geen zin heeft om een gedwongen huwelijk aan te gaan en dat door Poetins gestalk (en nu ook openlijk geweld) nog harder tegenstribbelt; en het Westen dat nu pas schijnt te beseffen dat stalking, intimidatie en huiselijk geweld (Russen en Oekraïners zijn broedervolken, nietwaar?) onaanvaardbaar zijn. Alleen is er geen internationale wetgeving die dit strafbaar maakt. Wordt dit het MeToo-moment van de internationale politiek? Of gaat weldra de morele verontwaardiging liggen omdat iedereen wel boter op het hoofd heeft?

Gevaar voor escalatie

Ondertussen wordt er flink gespeculeerd over andere scenario’s en het gevaar voor escalatie. Poetins eis om de NAVO in te krimpen voorspelt weinig goeds. Maar misschien moeten we de redenering omdraaien. Poetins vazallen in Wit-Rusland en Centraal-Azië kunnen op hun tronen blijven zitten dankzij de centen en de militaire paraplu van het Kremlin. In onwillige randgebieden als Oekraïne, Moldavië en Georgië wordt oorlog gestookt, waardoor die landen sowieso geen lid kunnen worden van de NAVO of de EU.

De Baltische landen en Centraal-Europa zijn ondertussen wél lid van beide organisaties, wat hun financiële en militaire veiligheid geeft. En het optreden van Rusland sterkt die landen alleen maar in hun overtuiging dat ze een goede keuze hebben gemaakt. Zelfs enfant terrible Orbán krijgt het als (democratisch) verkozen leider niet aan zijn achterban verkocht dat Moskou beter is dan Brussel.

‘Risicogebieden’ zijn Finland en Zweden, die nu geen deel uitmaken van de NAVO maar wel van de EU. Beide landen investeren in hun verdediging. De luxe van de vrijheid heeft veel Europese politici verleid tot kritische discours, kwestie van hun kiezers naar de mond te praten. Poetins optreden heeft net aangetoond dat die vrijheid niet vanzelfsprekend is. En ze leidt tot eensgezindheid om ze te beschermen. Hoelang of hoe standvastig? Dat zullen we pas achteraf weten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234