Woensdag 28/10/2020

OpinieDavid Criekemans

Wit-Rusland mag geen Oost-Westconfrontatie worden

Burgerprotest in Minsk.Beeld EPA

David Criekemans doceert buitenlands beleid aan de Universiteit Antwerpen, internationale politiek en veiligheid aan het University College Roosevelt in Middelburg (Nederland) en geopolitiek aan het Geneva Institute of Geopolitical Studies.

Het regime van Aleksandr Loekasjenko, president van Wit-Rusland sinds juli 1994, is op. De enige die het nog niet wil beseffen is de opperste leider zelf. Decennialang speelde Loekasjenko de Europese Unie en Rusland graag tegen elkaar uit wanneer het hem goed uitkwam. Dat doet hij nu opnieuw, in zijn laatste doodstrijd. Loekasjenko mag die kans niet krijgen. De EU en Rusland dienen deze crisis samen in goede banen te leiden. 

Wit-Rusland is er al lang economisch slecht aan toe. Vele arbeiders werken in staatsgeleide bedrijven, een erfenis van de Koude Oorlog. Toptechnologie zijn tractoren en trucks, de textielindustrie, meststoffen en landbouw. Geen groot succes; de economie stagneert al decennia terwijl buurland Polen wel mooie groei kon voorleggen. Loekasjenko trachtte dan maar de locatie van zijn land uit te spelen, tussen Rusland en de EU. 

Via het Europese Nabuurschapsbeleid kwam vanaf 2007 een partnerschap. Zo werden leningen, training en advies gegeven aan Wit-Russische bedrijven, vaak kmo’s. Brussel steunde de kandidatuur van Wit-Rusland als lid van de Wereldhandelsorganisatie. De Europese Investeringsbank en EBRD gaven leningen voor infrastructuurprojecten. Er kwamen initiatieven om de energie-efficiëntie en luchtkwaliteit van Wit-Rusland te verbeteren. Maar er was ook veel corruptie. Tegelijkertijd werd het land vanaf 2015 in de concurrerende Euraziatische Economische Unie rond Rusland ingezogen, een eengemaakte markt met eigen standaarden. In ruil kwamen er de klassieke kortingen op Russische gas- en olieprijzen. 

Poetin versnelde de economische, sociale en politieke integratie via de Unie van Wit-Rusland en Rusland, een oud project uit 1998 dat al heel wat stof had vergaard. Begin juli 2020 wenste Rusland verdere economische integratie. De relatie Poetin-Loekasjenko was niet altijd van harte. Loekasjenko speelde tijdens de Oekraïne-crisis in 2014 uni solo. Dat leidde opvallend tot diplomatiek vredesoverleg, het ‘Minsk-proces’. Recentelijk ontdekte China het nut van Wit-Rusland in hun Euraziatische One Belt, One Road-investeringen in spoorwegen en goederenlijnen. Hiermee had Loekasjenko nog plannen. 

Armworstelen

De gemiddelde Wit-Rus zag weinig baten van al dat geschaak op het verarmde nationale schaakbord. Dissonante stemmen werden vakkundig door Loekasjenko geëlimineerd – ofwel door moord ofwel door het gevangen nemen van opposanten. Hij onderschatte dat de echtgenotes van zijn eerdere politieke rivalen zichzelf kandidaat zouden stellen. De oppositie schaarde zich achter Svetlana Tichanovskaja, echtgenote van oppositieleider Sergej Tichanovski. Haar vlucht naar Litouwen voedde het beeld dat westerse, kapitalistische krachten aan het armworstelen waren tegen conservatieve, staatsgeleide krachten. Zo wil Loekasjenko het maar al te graag framen. Terstond meldde hij dat hij met het Kremlin gebeld had. Rusland herbevestigde zijn veiligheidsgarantie, op voorwaarde dat er een “externe bedreiging zou bestaan”. Loekasjenko beweerde zondag nog dat NAVO-troepen zich aan de westelijke grenzen van Wit-Rusland verzamelden, maar was dat wel zo? 

David Criekemans.Beeld Sarah Heylen

De stilte uit het Kremlin nadien was veelzeggend. De grote opkomst van de bevolking was niet meer te stuiten, een beeld dat Moskou trouwens ook in eigen land kan missen als kiespijn. Eigenlijk is Loekasjenko maar een blok aan het Russische been. Misschien kan Moskou wel een transitie aanvaarden, zolang het nieuwe bewind in Wit-Rusland maar geen geostrategische wens uitspreekt om lid te worden van de NAVO. Geo-economisch zou het land beter een ontmoetingsplek worden. De centrale les uit de Oekraïne-crisis uit 2014 is dat zowel de EU als de Euraziatische Economische Unie elk hun eigen standaarden trachtten op te leggen. Dit leidde tot een geo-economische strijd tussen Oost en West. 

Het is in niemands belang om in Wit-Rusland een nieuwe Oost-Westconfrontatie uit te vechten. Poetin zou zich dus misschien wel kunnen vinden in een politieke transitie, onder voorwaarden. Dinsdag belde Poetin met de Duitse kanselier Merkel. De casus Wit-Rusland is daarom ook een testcase. Het begin van een nieuw hoofdstuk? Tenzij Washington er een stokje voor steekt. Had Amerikaans buitenlandminister Mike Pompeo enkele maanden geleden niet verklaard dat het tijdperk van de Wit-Russische energieonafhankelijkheid nabij is? Maar ook Merkel heeft met de VS nog wel een appeltje te schillen, omtrent diens oppositie tegen de Nordstream II-gaspijpleiding tussen Duitsland en Rusland. Beide dossiers zouden dus weleens (on)rechtstreeks gekoppeld kunnen raken. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234