Maandag 13/07/2020
Lize SpitBeeld DM

OpinieLize Spit

Wie door een recensent wordt benaderd, kan alleen nog maar iets verliezen

De gerenommeerde literatuurcriticus Arjan Peters, redacteur boeken bij de Nederlandse krant de Volkskrant, is door de hoofdredactie op non-actief gezet. Peters zou persoonlijk contact hebben gezocht met schrijfsters wier werk hij recenseerde in de krant, bijvoorbeeld door met hen te gaan lunchen. Schrijfster en De Morgen-columniste Lize Spit schreef er een Facebook-post over, die u hierna leest.

Wat de meeste sociale media-gebruikers die zich nu gevat uitlaten over ‘vier sterren in ruil voor vier gangen’ vergeten: een (vrouwelijke, beginnend) schrijver die wordt benaderd door een (mannelijke, gezaghebbend) recensent, iemand die eigenlijk een neutraal oordeel over je werk moet vormen maar die je grenzen op een heel subtiele haast onmerkbare manier overschrijdt, heeft als eerste idee niet: ik ga hierin mee, hier valt profijt uit te halen. Nee, wie wordt benaderd kan alleen nog maar iets verliezen, al is het maar het verlies van het idee dat het werk ‘op zich kan staan’, en de waardigheid van dat werk.

Iedereen heeft het liefst dat zijn werk met eerlijke en neutrale blik wordt gelezen en besproken. Dat is aan een machtsverhouding het lastige: word je benaderd, verlies je die neutraliteit van het oordeel, je wordt meteen ongewild medeplichtig gemaakt aan bevoordeling – er gaat iets verloren. Je denkt dus niet: ik ga in op avances, in de hoop op een goede beoordeling van mijn werk. Je denkt: hoe kan ik ongepaste aandacht afwijzen zonder dat ik mijn werk daarmee schade toebreng, zonder dat de ander deze afwijzing aangrijpt om op zijn/haar beurt mijn werk af te wijzen. Je bent niet uit op een bevoorrechting/profijt, je bent uit op de neutraliteit waar je eigenlijk recht op zou moeten hebben.

Zodra #metoo ergens wordt opgeplakt, ontaardt het meteen in grote verhalen – in dit geval speculaties over seks in ruil voor recensies, of etentjes in ruil voor een goede bespreking. Maar zo overduidelijk manifesteert alledaags machtsmisbruik zich zelden. Als de machthebbende partij gehaaid genoeg is, kan het jaren plaatsvinden, juist omdat het zo goed uitgevoerd is.

Het kan zo subtiel zijn als een berichtje sturen midden in de nacht, koosnaampjes gebruiken, of mails aan iemand over wiens werk je gaat oordelen en die je amper kent, afsluiten met ‘liefs’. Het verplicht de ontvanger om een positie in te nemen, op een moment dat dat eigenlijk niet nodig zou zijn. Het grofweg niet antwoorden op een licht ongepast bericht – wil je daarmee het boek waar je maanden of jaren aan werkt, in gevaar brengen? Je wordt verplicht om over je kleinste beweging na te denken. Het veroorzaakt spanning, onveiligheid.

Een ander voorbeeld; een jurylid die een genomineerde op voorhand in vertrouwen stiekem inlicht over het feit dat die genomineerde op de prijsuitreiking wel eens ‘heel blij’ zou kunnen zijn. Ook al is zo’n jurybesluit volledig objectief (als dat al mogelijk is) tot stand gekomen, toch ziet de winnaar de rest van zijn leven in dat beeldje op de kast het hoofd van dat ene onprofessionele jurylid. Hoe vriendelijk of amicaal het jurylid dit ook bedoelt, het komt voort uit geldingsdrang, het is machtsmisbruik, het is ongepast.

Ik ben een van de schrijfsters die door de Volkskrant gevraagd werd naar ervaringen met hun recensent, en word nu ook door kranten aangeklampt voor een getuigenis, zodat hier een sensationeel verhaal over gemaakt kan worden. Ik vind dat jammer, want in sensatie is geen plaats voor subtiliteit. Het is eigenlijk geen wonder dat talkshows en kranten geen van de betrokken vrouwen aan het woord krijgen in deze zaak, wanneer de discussie gekaapt wordt door schrijvers die nu zichzelf op de borst kloppen met uitspraken als: ‘Ik ben nooit moeten gaan lunchen voor mijn sterren’.

Dat er eindelijk actie is ondernomen, komt omdat er enkele schrijfsters genoeg hadden van de terugkerende ‘geruchten’, en omdat ze het haast hypocriet vonden om elkaar voor dit gedrag te waarschuwen, zonder maatregelen tegen dat gedrag te eisen. Dat het zo lang geduurd heeft voor er uit dit onderzoek iets kon voortkomen, is omdat het probleem vaak niet zit in één ‘liefs’ onder één mail of één vriendelijk facebookberichtje in het midden van de nacht, maar in terugkomende patronen, en dat het zo lang duurt voor je dat allemaal samen legt.

Ik ben niet een van die initiatiefneemsters, ik heb op vraag mijn ervaringen op tafel gelegd, ervaringen die op zich haast onschuldig leken, die slechts met teenlengte een grens overschreden, maar die in een groter geheel wel als kwalijk konden worden beschouwd. Ik vertrouw erop dat de Volkskrant met de vergaarde informatie een weloverwogen keuze heeft gemaakt, en dat ze genoeg reden zagen om in te grijpen.

Juist het feit dat machtsmisbruik zo lang kan doorgaan, in een kleine wereld waar iedereen ervan op de hoogte is maar ook kwetsbaar is (en zijn werk wil beschermen), is het bewijs dat het wel degelijk om misbruik van macht ging.

Bovenal vind ik het jammer, zowel voor Peters zelf die nu wellicht met veel te veel spijkers aan de schandpaal wordt genageld, maar ook dat dit weer aangegrepen wordt om iets te zeggen over hypocrisie in het literaire wereldje. Dat is wat de buitenwereld namelijk onthoudt: het is daar één pot nat.

Totale onafhankelijkheid en belangeloosheid bestaan nergens. We moeten roeien met de riemen die we hebben, en dat zo goed mogelijk doen, en vooral zo integer mogelijk. De meeste mensen in het boekenvak handelen vooral uit liefde voor dat vak, en slagen daar wel in.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234