Zondag 01/11/2020
Vincent Stuer.Beeld DM

OpinieVincent Stuer

Wie capteert het ongenoegen onder centrumkiezers?

Vincent Stuer is schrijver en theatermaker. Hij werkte als woordvoerder in het Europees Parlement. Hij schrijft tweewekelijks voor deze krant, afwisselend met Mark Elchardus.

Lang voor Emmanuel Macron was er François Mitterrand. Zodra duidelijk was dat de Franse president in 1965 rechtstreeks verkozen zou worden, wist Mitterrand dat hij de uitdager werd: “Ik had geen steun, geen geld, meer tegenstanders dan vrienden, maar ik wilde het.”

Eerst moest hij een achterban smeden, en daarvoor is een tegenstrever makkelijker dan een programma: in het pamflet Le Coup d’Etat permanent werden zittend president Charles de Gaulle en het systeem waarvoor hij stond meesterlijk neergesabeld. 

Daarna moest hij momentum maken: hoogdravende actiecomités als La Ligue pour le Combat républicain schaarden zich achter hem en vormden samen een partij. (Achter de ronkende titels zaten nauwelijks leden of middelen, maar wist de kiezer veel.) Met dat momentum won hij de steun van bestaande partijen en echte bewegingen, en voorkwam hij dat ze eigen kandidaten naar voren schoven. 

Twee maanden voor de verkiezingen stelde hij zich aan het hoofd van een historisch links front voor het presidentschap. “Als we erin slagen om honderd vastberaden mensen te verenigen, dan zullen we het ver schoppen.”

Politiek ondernemerschap

Ik heb altijd gevonden dat politieke vernieuwing het best vanuit een bestaande partij komt. Natuurlijk zijn geld en gemakzucht vaak het enige wat hen overeind houdt, maar geld en gemakzucht zijn wel twee van de sterkste machten denkbaar. Onze politieke partijen hebben samen 90 miljoen euro in kas en een quasi-monopolie op het politieke debat. Ik ken veel mensen die telegenieker zijn dan pakweg Joachim Coens (CD&V), maar ik ken er weinig die zoveel op televisie gevraagd worden. Onze partijen zitten in een zetel. En ze weten het.

Die analyse is achterhaald, beweert Josef Lentsch, auteur van Political Entrepreneurship. Overal in Europa schieten ‘politieke start-ups’ uit de grond, schrijft hij, en in een volatiele politieke markt vinden ze steeds vaker een manier om door te breken. 

Mitterrand deed er uiteindelijk zestien jaar over, Macron nauwelijks een jaar. In Spanje zette Ciudadanos (‘burgers’) zichzelf op de kaart, in Oostenrijk NEOS (Das Neue Österreich und Liberales Forum). Als de klassieke partijen achterover gaan leunen of erger, de populisten achternalopen en zelf een deel van het probleem worden, dan worden ze ferm uitgedaagd. 

Ook in Centraal- en Oost-Europa, waar traditionele politici zwichten voor de autoritaire verleiding en nieuwsoortige bewegingen er het best in slagen tegengewicht te bieden: Progressive Slovakia, Nowoczesna (‘Modern’) in Polen of Momentum in Hongarije. 

De lessen die extreemrechts en populisten als de Vijfsterrenbeweging eerder al trokken, zijn nu doorgedrongen tot het progressieve en liberale centrum: het traditionele partijmodel is een anachronisme dat met geen geld ter wereld overeind te houden is. De oude beperkingen doen er minder toe, zo verklaart Josef Lentsch het, want de marktwet van permanente verandering geldt nu ook in de politiek. 

Dat is voor iedereen een probleem, maar het minst voor nieuwe partijen die een start-upmentaliteit hebben en houden. Zij gebruiken nieuwe communicatiemiddelen, vatten nieuwe breuklijnen en zijn horizontaal georganiseerd, waardoor ze energie en talent aantrekken – honderd vastberaden mensen volstaan. Maar vooral: ze doen wat echte ondernemers altijd doen: ze lezen de politieke markt gewoon beter.

Democratisch vuur

Je moet geen groot marketeer zijn om te beseffen dat er ook bij ons een knoert van een gat in de politieke markt zit. De malaise bij de middenpartijen zit dieper dan ooit – inclusief de groenen, die het politieke ondernemerschap misten om het midden te veroveren. Niemand uit het centrum slaagt erin het ongenoegen te capteren, hoewel de weerzin tegen de permanente staatserosie even groot is onder centrumkiezers als aan de extremen. Onze politieke markt is volatiel en oververhit, en niemand weet waar de bliksem zal inslaan.

Nieuwe centrumpartijen krijgen een kans als het maatschappelijk ongenoegen een brandpunt vindt. In Hongarije ontstond Momentum in de referendumcampagne tegen het corrupte bod van Boedapest om de Olympische Spelen binnen te halen. In andere landen spelen vrouwen- en homorechtenbewegingen die rol, of vormen verkiezingen in grote steden een generale repetitie. Politiek is een kwestie van focus. De gezamenlijke aandacht moet op één punt gericht worden, één thema, en dat kan net zo goed de democratische krachten bundelen als de populistische.

Als de middenpartijen het tot verkiezingen laten komen, leveren ze zelf het brandpunt dat hun smeltpunt kan worden. Dan kan de concurrentie net zo goed vanuit het centrum komen als van uiterst rechts en links. Ze trekken het best de les van Mitterrand: “Je moet je lot in handen durven nemen, anders word je er de speelbal van.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234