Vrijdag 19/08/2022

OpinieJean Paul Van Bendegem

Wetenschappers moeten niet enkel in afzondering werken, zij kunnen ook geëngageerd zijn in de maatschappij

Duitse politieagenten voeren een betoger van Scientist Rebellion af, tijdens een protest in Berlijn.  Beeld REUTERS
Duitse politieagenten voeren een betoger van Scientist Rebellion af, tijdens een protest in Berlijn.Beeld REUTERS

Jean Paul Van Bendegem is emeritus hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie (VUB).

Redactie

Herken je deze situatie? Je bent met vrienden aan het wandelen in een stad, je komt aan een kruispunt en jij weet dat de juiste weg naar rechts is. Maar je vrienden menen dat het naar links is. Je praat wat heen en weer, jij geeft doorwrochte argumenten, kaart in de hand, maar het helpt niks. Bovendien gebruiken jouw vrienden rare argumenten: jouw kaart is vervalst, iedereen weet dat het naar links is, volg je intuïtie, gebruik je gezond verstand … Uiteindelijk wordt het links. Omdat je de groep wil samenhouden stap je mee. Je worstelt met gevoelens van frustratie en woede om zoveel onbegrip. Heb je dan geen zin om tussen te komen en nog eens, met een krachtiger stem, duidelijk te maken dat we verkeerd zitten? Ja toch?

De analogie met de wetenschapper moge duidelijk zijn. Je probeert met de beste bewijsstukken mensen te overtuigen dat er een ramp dreigt, maar al te vaak word je botweg genegeerd. Is het dan niet normaal dat je in actie schiet? Blijkbaar wel, wat wordt aangetoond door een voorlopig bescheiden beweging zoals Scientist Rebellion, in navolging van Extinction Rebellion. Een nieuw fenomeen is dit niet, denk maar aan de atoomwetenschappers tegen nucleaire wapens, met de iconische, regelbare ‘vijf-voor-twaalf’ klok. Ik hoor de vraag al: worden wetenschappers wel verondersteld dit te doen? Echt wetenschappelijk klinkt het toch niet, moeten zij niet neutraal, onpartijdig en objectief blijven? De vraag is meer dan legitiem want, dat weten we, wetenschappelijke objectiviteit is een belangrijke zaak, het koesteren waard. Het heeft veel tijd gevraagd maar de wetenschappelijke methodes die we vandaag hanteren, zijn erop gericht om persoonlijke vooroordelen, sociale en economische druk en andere beïnvloedingsprocessen uit te sluiten of - op zijn minst - zichtbaar, bespreekbaar en controleerbaar te maken. Dat heeft geleid tot een gedeeltelijke afzondering van de wetenschappen van de rest van de maatschappij. Het begrip ‘fundamenteel onderzoek’ is hiervan de uitdrukking: onderzoek wat je wil met de grootst mogelijke vrijheid en in totale onafhankelijkheid. In Vlaanderen wordt deze ‘vrije ruimte’ gegarandeerd door het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) en, nogmaals, het is een goede zaak.

Die afzondering heeft echter geleid tot de gedachte dat je als wetenschapper nooit deelneemt aan wat er in de maatschappij omgaat. Maar dat klopt niet. Objectief zijn in de ‘vrije ruimte’ en geëngageerd erbuiten in de maatschappij sluiten elkaar niet uit. Integendeel, zij vullen elkaar aan. Zo’n kijk op de zaak nodigt uit om na te denken over hoe dat engagement vorm kan krijgen. Wat werkt, wat niet? Wie kan ons helpen met deze vragen? Het verrassende antwoord is: de wetenschappers zelf. Ik heb het over de sociologen, de sociale psychologen, de politicologen … wat nog eens het belang aantoont van de humane en sociale wetenschappen. En uiteraard van filosofen, om alles bij elkaar te houden.

Jean Paul Van Bendegem: 'Objectief zijn in de ‘vrije ruimte’ en geëngageerd erbuiten, in de maatschappij, sluiten elkaar niet uit. Integendeel, zij vullen elkaar aan.' Beeld Humo
Jean Paul Van Bendegem: 'Objectief zijn in de ‘vrije ruimte’ en geëngageerd erbuiten, in de maatschappij, sluiten elkaar niet uit. Integendeel, zij vullen elkaar aan.'Beeld Humo
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234