Vrijdag 06/08/2021

OpinieMaarten Boudry e.a.

Welkom in het immunoceen: een lofzang op het coronavaccin

Filosoof Maarten Boudry. Beeld rv
Filosoof Maarten Boudry.Beeld rv

De Bende van de Vooruitgang – Hidde Boersma, Maarten Boudry, Sebastien Valkenberg, Jaffe Vink, Marco Visscher – treedt op met een Revue van de Vooruitgang. Zie ook: bendevandevooruitgang.nl

“Met elke stap van de wetenschap hopen we het slachtveld van het lot te verkleinen, armoede op te lossen, pijn te voorkomen.” Deze woorden sprak dichter Leo Vroman in 1988, bij het 75-jarig jubileum van de vereniging Het Nederlands Kanker Instituut. Ze slaan ook op het afgelopen jaar, waarin gebeurde wat niemand durfde te dromen: de razendsnelle ontwikkeling van meerdere effectieve vaccins tegen corona.

Een reuzensprong was het. Nooit eerder werd in zo’n korte tijd een vaccin uitgedokterd, getest en massaal geproduceerd. Wie beseft hoe baanbrekend dit is? Sommige kranten kwamen met een speciale bijlage over het wonder van de coronavaccins, maar al snel ging het enkel nog over mogelijke zeldzame bijwerkingen, leveringsproblemen en de patenten van farmaceuten.

Naast de dwingende realiteit van alledag wordt het zicht op deze unieke prestatie ook belemmerd door de ‘coronafilosofen’: zij serveren een warboel van maatschappijkritiek, wantrouwen in de wetenschap en angst voor technologie. Rudy Kousbroek waarschuwde dertig jaar terug al voor “wandelaars die weigeren zich met kaarten in te laten en toch de mensheid de weg willen wijzen”.

Marli Huijer, hoogleraar in de publieksfilosofie en voormalig Denkeres des Vaderlands in Nederland, vindt de poging om het virus uit te roeien ‘masculien’. “Even met de hamer slaan en dan komt het weer goed. Maar dat weten we helemaal niet.” Volgens haar moeten we nadenken over diepere vragen: “hoe ga je om met het noodlot, pech en geluk?” René ten Bos, hoogleraar filosofie, beschouwt de coronamaatregelen als “fascisme zonder fascisten”. De derde wandelaar is de beminnelijke Hans Achterhuis, emeritus hoogleraar techniekfilosofie. Hij wandelt wél met een kaart. In Knack zegt Achterhuis dat hij ‘misselijk’ wordt van filosofen die een hekel hebben aan techniek. “Techniek kun je nooit tegenhouden. Je kunt enkel nadenken over de richting.” Tegelijk heeft hij kritiek op de vrienden van de vooruitgang die denken dat door technologie “alles vanzelf wordt opgelost en we vrolijk kunnen doorgaan”. Als de interviewer hem wijst op het succes van de coronavaccins, schiet Achterhuis in de lach. “O ja? Het virus is ons voorlopig nog te vlug af, met zijn nieuwe varianten.”

Wij denken niet dat je met technologie álles oplost – laat staan vanzelf en wel meteen. Maar soms, zoals nu, gaat het verdomd snel.

De melkmeisjes van Jenner

Historisch besef maakt de vooruitgang tastbaar. Neem pokken, eeuwenlang een vreselijke ziekte en een belangrijke doodsoorzaak bij kinderen. Artsen hadden geen idee wat ze moesten doen. Maar de Britse plattelandsdokter Edward Jenner viel iets op: melkmeisjes kregen minder vaak pokken. Hij vermoedde dat de meisjes via de uiers van de koe in aanraking kwamen met ‘organismen’ – virussen waren nog niet ontdekt – die zorgden voor koepokken. Zouden deze organismen hen beschermen tegen echte pokken?

Werknemers van Allergo­pharma nabij Hamburg, Duitsland, bij de productie van het Pfizer/ BioNTech-vaccin. Wie beseft hoe baanbrekend de snelle ontwikkeling ervan is, vragen de auteurs zich af.
 Beeld via REUTERS
Werknemers van Allergo­pharma nabij Hamburg, Duitsland, bij de productie van het Pfizer/ BioNTech-vaccin. Wie beseft hoe baanbrekend de snelle ontwikkeling ervan is, vragen de auteurs zich af.Beeld via REUTERS

In 1796 begon hij aan een experiment. Jenner maakte een sneetje in de huid van de achtjarige zoon van zijn tuinman en entte hem in met de pus van een pokpuist van een koe. De jongen kreeg milde symptomen. Zes weken later gaf Jenner hem een inenting met ‘echte’ pokken. De jongen werd niet ziek. De inenting met koepokken hadden hem resistent gemaakt.

Jenner stuurde een artikel over zijn bevinding naar de Royal Academy. Hij kreeg het terug met de opmerking dat hij zijn reputatie niet te grabbel moest gooien met ongefundeerde koeienkuren.

We nemen het de koninklijke academici niet kwalijk: de vondst van Jenner tart elk voorstellingsvermogen. Een dokter die een kind doelbewust ziek maakt om het te beschermen tegen ziekte? Die pus van zieke koeien in een onschuldig kinderarmpje ploft? Dat is beestachtig. Tegennatuurlijk. ’s Werelds eerste vaccin druiste in tegen elke intuïtie.

De antivaxers kwamen ook al snel. In 1805 publiceerde de arts William Rowley een venijnig pamflet. Hij kwam ook met vreemde verhalen. Zo kende hij iemand die na vaccinatie een koeienkop had gekregen, een ander was gaan loeien en er was er een die ging op handen en voeten lopen. Later kwamen er nog bokkige demonstraties, waarbij een strooien pop die dokter Jenner moest verbeelden, in brand werd gestoken.

Jenner voerde onverstoorbaar campagne voor zijn idee en zorgde voor een van de grootste doorbraken in de geneeskunde. Het zou nog zo’n twee eeuwen duren voordat de ziekte geheel was overwonnen. De Amerikaanse epidemioloog William Foege bedacht een plan om pokken wereldwijd uit te roeien: een grootschalig programma met vroege opsporing en vaccinatie rond de bron. In 1980 verklaarde de Wereldgezondheidsorganisatie de wereld pokkenvrij.

Waauw!

Wetenschappelijke en technologische doorbraken gaan gebukt onder hun eigen succes. Wat gisteren nog baanbrekend was, nemen we vandaag voor lief. De Amerikaanse komiek Louis C.K. hoonde het geklaag van vliegtuigpassagiers: het internet doet het niet, het toestel moet even wachten op de taxibaan. “En? Wat gebeurde daarna?”, vraagt hij. “Vloog je door de lucht als een vogel? – Je vliegt! Dat is verbijsterend! Iedereen op elke vlucht zou moeten roepen: O, mijn God! WAUW!”

Ook het coronavaccin heeft last van de vloek der gewenning. De ontwikkeling is echter sensationeel: binnen enkele weken na de uitbraak kenden wetenschappers het volledige genoom van SARS-CoV-2, tot op de laatste letter. Enkele dagen later was de code voor het mRNA-vaccin al klaar. Kennis werd gedeeld en schoot de hele wereld over. Zonder internationale samenwerking hadden we dit nooit klaargespeeld.

Vijf jaar geleden trouwens ook niet. De RNA-technologie schoot tekort. De ‘lichtsnelheid’ waarmee de doorbraken elkaar nu opvolgen, verandert de toekomst van de vaccinwetenschap, aldus Nature.

Volgens viroloog Jaap Goudsmit zijn we zelfs – vanuit het holoceen – een nieuw tijdvak binnengewandeld: het immunoceen. En we wandelen mét kaart. Steeds beter slagen we erin ons “te beschermen tegen aandoeningen die onze levensverwachting en de kwaliteit van leven negatief beïnvloeden”.

Sinds pokkendokter Edward Jenner is kennis over ziekte en genezing enorm toegenomen. Virussen werden in 1898 ontdekt; de chemische structuur van DNA gaf zich prijs in 1953. En na decennia van moleculair en celbiologisch onderzoek kwam in 2013 de triomf van immuuntherapie tegen kanker. Dit is de belangrijkste ontwikkeling sinds chemotherapie. Immuuntherapie richt zich niet op de tumor, maar op het activeren van het afweersysteem – “met goede en soms zelfs spectaculaire resultaten”, schrijft het kankerinstituut Antoni van Leeuwenhoek. Met uitleg en animatie.

En dat is nog maar het begin. Wat mogen we nog verwachten? Vorig jaar ging de Nobelprijs voor scheikunde naar Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier, pioniers op het gebied van de Crispr-Cas-techniek, een moleculaire schaar waarmee we heel nauwkeurig en gericht kunnen knippen en plakken in de genen van plant, dier en mens. We kunnen er meer ziektes mee behandelen. Deze supertechniek met haar ondoorgrondelijke naam – in de volksmond: de Kris-Kras – heeft nu ook een biografie gekregen: De codekraker – Het revolutionaire DNA-onderzoek van Nobelprijswinnaar Jennifer Doudna.

De biograaf Walter Isaacson rangschikt Crispr-Cas bij de drie grote revoluties van de moderne tijd: atoom – bit – gen. Albert Einstein, Steve Jobs, Jennifer Doudna. De laatste staat symbool voor alle biochemici en moleculair biologen die gewerkt hebben aan de ontwikkeling van deze wonderbaarlijke techniek, nog pril en omgeven door onzekerheden over de toepassingen – met de belofte van een grote vooruitgang. De mogelijkheden van de nieuwe techniek, schrijft Doudna, “worden slechts beperkt door onze collectieve verbeelding”.

De coronafilosofen rillen vast bij zoveel technologische hoogmoed. Maar zij miskennen de wetenschappelijke krachtpatserij van gisteren en geringschatten die van morgen. Pokken hebben we uitgeroeid met primitieve middelen. De technologie van vandaag kan onvergelijkbaar veel meer. Hoezo ‘hoogmoed’? Waarom roeien we straks niet ook malaria, gele koorts en ebola uit? In het immunoceen wordt ook het leven van patiënten, lijdend aan sikkelcelziekte, de ziekte van Huntington en Alzheimer, aantoonbaar beter. Dankzij de wetenschap belanden zij niet op ‘het slachtveld van het lot’.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234