Zaterdag 25/05/2019

Wereldoorlog

Weg met de slag van Mesen! Leve de democratie!

Herman Van Goethem is rector van de Universiteit Antwerpen.

Herman Van Goethem. Beeld Tim Dirven

Commotie in vakantietijd: in Ieper opent restaurant Iepereat, met als logo een ‘smaakbom’. Deze smakeloze toespeling op het gifgas yperiet typeert een afglijden in het collectieve geheugen. Op termijn wordt de Eerste Wereldoorlog mogelijk een herinnering analoog aan Waterloo anno 1815, waar elk jaar soldaatje spelende mannen in oude uniformen rondhossen en de veldslag overdoen.

Zo herdachten Britten, Ieren en Belgen onlangs al te probleemloos en met veel vlagvertoon de glorievolle Slag van Mesen in juni 1917. Toch was deze slag weinig meer dan de spektakelvariante van de vele nutteloze massaslachtingen waarin honderdduizenden jongelingen rücksichtslos de dood ingejaagd werden. Het is fijn onze doden te eren, maar met zijn vijftigduizend slachtoffers was het militaire resultaat van deze veldslag zero. Breng je dan hulde aan de natie? Nee toch.

De overgave waarmee we de Eerste Wereldoorlog herdenken heeft me altijd verbaasd. Elf november mag dan al een belangrijke dag zijn, het einde van die oorlog (en meteen de kiemen voor een nieuwe) kwam er pas in 1919 met het Verdrag van Versailles. Wat herdenken we eigenlijk op die novemberdag, behalve het stopzetten van slachtpartijen en de voortzetting van foute geopolitiek? In zulke herdenkingen staat het verstand nogal eens op nul, met opgepept landennationalisme en nostalgie gecombineerd met soldaatje spelen. Landen zoals Frankrijk en Groot-Brittannië recupereren de Eerste Wereldoorlog vaak schaamteloos. Dat belooft voor 2018, zeker nu een toenemende militarisering van Europa zich aandient.

In Ieper opent het restaurant Iepereat, een weinig smakelijke toespeling op het gifgas yperiet dat tijdens WO I werd gebruikt. Beeld Facebook Iepereat

Herdenkingscomités en musea zoals In Flanders Fields bieden tegengewicht, met educatief werk rond thema’s zoals vrede en vluchtelingen. Het is van cruciaal belang om de Eerste Wereldoorlog in een passend herdenkingsperspectief te plaatsen.

Wat met 8 mei?

Wat minstens evenzeer moet verbazen, is het kwakkelige tot onbestaande herdenkingsbeleid in België om en rond WO II. Nemen we bijvoorbeeld 8 mei, de capitulatie van nazi-Duitsland en vooral ook de nederlaag van het nationaalsocialisme. Zeer velen weten niet waar die dag voor staat. Een werkdag zoals alle andere.

Toch kan een heel sterke balans worden voorgelegd. Niet in mensenlevens, wel omdat de nederlaag van Duitsland ook de overwinning van de democratie betekende. Veel meer dan de Eerste Wereldoorlog was de Tweede een titanenstrijd tussen ideologieën, tussen democratie en dictatuur. Met de overwinning van het democratische systeem begon de Europese eenmaking. Acht mei is een van de belangrijkste data in onze geschiedenis.

Vele landen hebben dat zo begrepen en een aangepast herinneringsbeleid uitgebouwd, bijvoorbeeld door een vrije dag uit te roepen. Kijk bijvoorbeeld naar Frankrijk, Nederland en het VK. Dat zijn belangrijke momenten van sociale cohesie waarbij de herinnering wordt verbonden met basiswaarden zoals vrijheid en verdraagzaamheid, in de context van een Europees natieproject.

België, een moeilijk verhaal

Tot in 1974 kregen de schoolkinderen in België vrijaf op 8 mei, maar het (nationale) ministerie van Onderwijs voerde dit af. Wat liep er fout? Omdat het land al in september 1944 werd bevrijd, zijn er bij ons twee data in het geding. Dat mist de helderheid van een '11 november'. Ook speelt een gebrek aan consensus over de betekenis van de bevrijding een rol. In de jaren 1960-1970 maakte een Vlaamse beweging school die de collaboratie eenzijdig idealiseerde. Ze deed ook schamper over de ‘bevrijding’, die voor haar enkel gelijkstond met heksenjacht, repressie en willekeur. Deze kwalijke publieke opinie is ondertussen gekeerd en weggewerkt, met dank aan een Maurice De Wilde en later historici en journalisten die vanuit onderzoek de publieke opinie hebben ingelicht. De uitbouw in Mechelen van Kazerne Dossin als museum van de Vlaamse Gemeenschap heeft een plaats in die evolutie. Maar er is nog veel werk.

Tyne Cot Cemetery in Passendale herdenkt de slachtoffers van WO I. Beeld Bas Bogaerts

Een adequaat herinneringsbeleid over de wereldoorlogen moet inspelen op de kernwaarden van onze samenleving. Weg met de slag van Mesen! Leve de democratie!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.