Zaterdag 19/10/2019
Beeld rv

Opinie Mark Elchardus

Weg met de dictatuur van de gevoeligheden

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn column verschijnt elke zaterdag.

‘Verlichting’ werd weer een combattief begrip. Daardoor vergeten we dat de 18de eeuw ook die van de filosofen en schilders van het geluk is. Kunstenaars als François Boucher en Fragonard legden zich toe op de niet altijd even kuise afbeelding van het streven naar geluk. Wat zij en de andere woordvoerders van de revolutie van de subjectiviteit gemeen hebben, is aandacht voor de gevoelens van mensen: voelt u zich gelukkig? Die aandacht droeg veel bij tot gelijkheid en respect.

In alle revoluties komt er echter een kantelpunt waarop zij doorslaat, de mensen die zij gelukkig wil maken opsluit, niet in kerkers in dit geval, maar in zichzelf. Ondanks de vrolijke kleuren en het ritselend satijn, wordt die omslag al aangekondigd in de schilderijen van Fragonard.

Een weerkerend thema daarin is de vrouw die een opdringerige man probeert af te houden, terwijl men die laatste als het ware ziet denken dat vrouwen weerstand veinzen, terwijl ze de opdringerigheid beschouwen als een ode aan hun onweerstaanbaarheid. Het meest bekende voorbeeld daarvan is Het slot. Toen het in 1785 werd tentoongesteld, schetste de catalogus het als volgt: “We zien het interieur van een appartement, een jonge man en een jonge vrouw. De eerste probeert de deur op slot te doen, terwijl de jonge vrouw hem dat wil beletten. Het tafereel voltrekt zich dicht bij een bed waarvan de wanorde duidelijk maakt waar dit allemaal naartoe gaat.” Naar #MeToo, inderdaad.

Bidenen

Voor zover ik weet bevond de voormalige Amerikaanse vicepresident Joe Biden zich nooit in een situatie zoals afgebeeld door Fragonard. Hij staat wel bekend als de politicus van de langdurige handdruk, het schouderklopje, de warme omhelzing, de kus in het haar. Nonkel Joe. Die manier van campagnevoeren wordt in Washington zelfs omschreven als ‘Bidenen’. Terwijl hij zich liet smeken kandidaat voor het Amerikaanse presidentschap te worden, klaagde een voormalig volksvertegenwoordiger, Lucy Flores, hem aan voor aanrakingen die haar oncomfortabel deden voelen. Biden verdedigde zich. Hij was nu eenmaal een “tactiel politicus”. Had nooit de bedoeling gehad Flores oncomfortabel te laten voelen. Excuseerde zich uitgebreid, voegde daaraan toe dat hij begrepen heeft dat mensen nu veel belang hechten aan afstand en persoonlijke ruimte. Hij zou daar voortaan rekening mee houden. Flores antwoordde prompt: de bedoelingen van Biden zullen haar worst wezen, het enige wat telt zijn haar gevoelens.

Zoals de Franse in 1792, ontaardt ook deze revolutie van de subjectiviteit in een terreur van gevoelens. Mensen sacraliseren hun gevoeligheden, verheffen ze tot ultieme maatstaf. Een aantal jaren geleden werd Ik voor het eerst met die tendens geconfronteerd. Voor een werkcollege sociologie verdeelde ik twee tegengestelde stellingen over controversiële onderwerpen (die elk steun vonden in de onderzoeksliteratuur) over telkens twee studenten. Zij kregen de opdracht zich voor te bereiden op een tegensprekelijk debat. Dat liep mis omdat de meeste studenten beweerden dat ze enkel de positie konden verdedigen waar ze zelf “voor voelen”. Gevoel was voor hen zo belangrijk geworden dat het hen intellectueel isoleerde.

Inquisitie

Die houding is inmiddels wijdverbreid, meer nog in Amerika dan hier. Steeds meer studenten eisen daar een ‘safe space’, een veilige ruimte waarin hun opvattingen niet intellectueel worden uitgedaagd. Een syllabus dient vergezeld van een ‘trigger warning’ die waarschuwt voor mogelijk uitdagende inhoud. Confronterende boeken (voor vorige, oudere generaties doorgaans de meest boeiende) verdwijnen van de leeslijsten. In Amerika leidt dat tot controverse. Men hecht daar immers meer belang aan vrije, ja ongebreidelde meningsuiting dan hier. 

Wij staan nog dichter bij de inquisitie. Grijpen sneller naar censuur en repressieve. Het is, bijvoorbeeld, duidelijk dat culturele verklaringen voor sociaaleconomische verschillen, zoals gegeven door Max Weber, David Landes en vele anderen, gevoelig liggen bij herkomstgroepen. Daarom beschouwt Unia (jaarverslag 2013) ze maar meteen als een uiting van racisme en dus potentieel strafbaar.

Biden – toegegeven, ik ben een beetje fan van de man – is als immer politiek bijzonder handig, innemend zelfs, in zijn uitleg, maar ik had meer van hem verwacht. Iemand moet toch eens durven zeggen dat gevoelens geen joker zijn, dat rede en redelijkheid nodig zijn om met elkaar te blijven praten. De tirannie van de gevoelens en gevoeligheden isoleert, verstomt ons. Zij duwt het vranke spreken ondergronds, zoals in dictaturen.

‘Le verrou’, of ‘Het slot’ van Jean-Honore Fragonard (1732-1806). Een jonge man probeert de deur op slot te doen, terwijl de jonge vrouw hem dat wil beletten. Het tafereel voltrekt zich dicht bij een bed waarvan de wanorde duidelijk maakt waar dit allemaal naartoe gaat. Naar #MeToo, inderdaad. Beeld BELGAIMAGE
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234