Zondag 05/12/2021

Opinie

Wat maakt een mens toerekeningsvatbaar?

Gerbert Faure Beeld rv
Gerbert FaureBeeld rv

Gerbert Faure (1987) promoveerde in 2014 aan de KU Leuven op de thematiek van de vrije wil. Hij is auteur van Vrije wil, moraal en het geslaagde leven.

Het proces-Renaud Hardy splijt de geesten over de kwestie toerekeningsvatbaarheid. Neuroloog Chris van der Linden beweerde dat Hardy's misdaden in verband kunnen worden gebracht met Parkinson-medicatie. Verschillende psychiaters spraken dat tegen en achtten de beklaagde wel degelijk toerekeningsvatbaar.

Ik wil niet ingaan op de medische vraag naar het aandeel van medicatie, maar op de filosofische vraag: wat maakt iemand toerekeningsvatbaar? Het valt op dat men in dergelijke gevallen altijd gelijkaardige begrippen hanteert: iemand is toerekeningsvatbaar als 'hij wist wat hij deed', 'planmatig handelde', 'er met zijn volle verstand bij was', etc.

Maar is het verantwoord om de grens van toerekeningsvatbaarheid daar te leggen? Laten we veronderstellen dat Hardy effectief wist wat hij deed. Betekent dit dan meteen dat hij toerekeningsvatbaar was? Dat Hardy aan allerlei persoonlijkheidsstoornissen lijdt is duidelijk. Zonder die stoornissen had hij de misdaden niet gepleegd. Is het dan niet redelijk te zeggen dat de bewuste keuzes van Hardy bepaald werden door psychische ziekte?

Je kunt dat weerleggen als je redeneert als volgt: iemand die ontoerekeningsvatbaar is, handelt eigenlijk niet zelf, maar ‘iets’ in hem dwingt hem daartoe. Bij Hardy is dat niet het geval. Zijn daden vloeien voort uit zijn karakter of persoonlijkheid. Natuurlijk is het karakter van Hardy op zijn beurt bepaald door allerlei stoornissen, maar dat is irrelevant. Als we met al die oorzaken rekening moeten houden, dan kunnen we niemand meer verantwoordelijk stellen.

Vrije wil

Toch blijft de vraag of in deze gedachtegang geen zekere willekeur optreedt. Ontoerekeningsvatbare mensen zijn niet verantwoordelijk, omdat ze geen controle over hun handelingen konden uitoefenen. Als we goed nadenken, dan blijkt dat Hardy tevens geen controle over zijn handelingen had. Hardy’s keuze om de misdaden te plegen werd bepaald door voorafgaande oorzaken die hij niet in zijn macht had. Wie op het moment van de handeling niet weet wat hij doet, heeft zijn handelingen niet onder controle. Maar dat geldt ook voor iemand die wel weet wat hij doet maar aan een persoonlijkheidsstoornis lijdt. Hier bots je op het probleem van vrije wil. Als je het gedrag van mensen nauwkeurig bestudeert, dan blijkt het gedrag voort te spruiten uit oorzaken die buiten hun macht liggen.

Als Hardy geen vrije wil heeft, betekent dat dan dat we hem niet verantwoordelijk mogen stellen? In geen geval! Als je zegt dat Hardy’s gedrag werd bepaald door oorzaken die buiten zijn macht liggen, dan maak je zijn gedrag begrijpelijk. Hierdoor lijk je er ook begrip voor op te brengen. Dit begrip ontkent de waardigheid van de slachtoffers van Hardy’s misdaden. We stellen mensen dus niet verantwoordelijk omdat ze objectief verantwoordelijk zijn, maar omdat een ontkenning van verantwoordelijkheid van de dader de waardigheid van het slachtoffer negeert.

Leidraad

Kortom: vanuit het respect voor de slachtoffers is Hardy toerekeningsvatbaar, maar vanuit de analyse van de dader lijkt Hardy ontoerekeningsvatbaar.

Een rechter kan dat filosofische inzicht natuurlijk niet tot leidraad nemen in zijn oordeel. Hij moet iemand veroordelen omdat hij vindt dat deze persoon verantwoordelijk is, en niet omdat hij vindt dat het slachtoffer moet worden gerespecteerd. Toch is dat het onderliggende motief van de toekenning van verantwoordelijkheid. De gedachte dat die toekenning een objectieve basis heeft, berust op een illusie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234