Woensdag 22/05/2019

Opinie

Wat ik leerde over het Oost-Duitse socialisme

Beeld Jason Langley

Jochen Bittner is politiek journalist bij het Duitse weekblad Die Zeit.

In de jaren 1980 leerde een neef van vaderskant mij een kostbare les over het socialisme. Werner werkte in een Oost-Duitse autofabriek en woonde in een van de betonnen torenblokken die symbolisch waren voor de zogezegd egalitaire maatschappij onder Erich Honecker.

Tijdens een familiebezoek – wij woonden in West-Duitsland – nam hij ons mee naar de kelder en liet hij ons een kleine opslagruimte zien. Die bevatte een fantastische verzameling gereedschap: allerlei hamers, tangen, sleutels, boormachines en een professionele draaibank. Toen we vroegen hoe hij al die schatten had verzameld, in een economie die berucht was om haar schaarste, haalde Werner zijn schouders op: “Honecker zegt zelf dat de fabrieken van ons zijn”.

Het socialisme, het idee dat de arbeiders het best worden gediend door de collectivisering van de productiemiddelen, werkte niet voor Werner. Een systeem waarin alles genationaliseerd is, heeft een planeconomie nodig. Maar de centrale planning bleek niet in staat om aan de individuele behoeften te voldoen, zodat iedereen de regels brak en de zwarte markten bloeiden. Het socialisme was een mislukking in Duitsland, zoals overal.

Het is dan ook vreemd dat het in 2019 een comeback maakt in de Duitse politiek. Kevin Kühnertvoorzitter van de jongerentak van de sociaal-democratische SPD en een van de meest veelbelovende jonge talenten van de partij, heeft er zijn handelsmerk van gemaakt.

Vergeet het pseudosocialisme van Amerikaanse Democraten als Bernie Sanders of Alexandria Ocasio-Cortez. Kühnert wil het echte werk. Socialisme, zegt hij, is democratische zeggenschap over de economie. Hij wil het kapitalisme niet bijsturen maar vervangen.

De eisen van de linkse Democraten in de VS – algemene ziekteverzekering, nationaal minimumloon, gratis universiteiten – hebben weinig met echt socialisme te maken. Ze passen allemaal probleemloos in een traditionele vrijemarkteconomie. Het Duitse neosocialisme is andere koek. Kühnert wil niet weten van de Amerikaanse Droom. Hij gelooft niet in een systeem “waarin miljoenen aan de startlijn staan, een kleine minderheid de eindmeet haalt en dan naar de rest roept: jullie hadden ook kunnen winnen!”.

Het socialisme van Kühnert verkiest collectief welzijn boven individuele beloning. Hij wil bedrijven als BMW collectiviseren, want “zonder collectivisering kun je het kapitalisme nooit verslaan”. Het vastgoed zou dezelfde weg opgaan: “Geld verdienen aan de huisvesting van andere mensen is geen legitiem zakenmodel. Niemand mag meer bezitten dan de ruimte waar hij of zij zelf woont.” Al de rest zou collectief bezit zijn.

Waarom wordt het idee van socialisme, zowel het slappe afkooksel van de VS als het authentieke recept van Kühnert, weer populair?

Overreactie

Het is vooral een overreactie tegen het neoliberalisme, de globalisatie en de digitalisatie, die de ongelijkheid hebben vergroot. De aanslagen van 11 september 2001 hebben ook een rol gespeeld: de terroristische dreiging maakte de westerse naties blind voor een veel groter gevaar: de toetreding van China tot de Wereldhandelsorganisatie. Door de oneerlijke handelspraktijken van Beijing zijn zegen te geven, sloopte het westen de economische zekerheid die zijn kapitalistische sociale contract onderbouwde.

De stichters van de West-Duitse republiek droomden echt niet van een ongebreideld kapitalisme. “Het kapitalistische economische systeem heeft de belangen van het Duitse volk niet gediend,” verklaarden de christen-democraten in 1947. West-Duitsland werd gebouwd op het idee van een sociale markteconomie die individuele competitie beloonde maar ook de rijken verplichtte om de minder welvarenden te helpen.

Maar vandaag zijn de rijksten vaak de mensen met de middelen en de behendigheid om belastingen te ontwijken en banen naar China te verhuizen. Het zijn vaak niet eens Duitsers – Warren Buffet is een van de grootste investeerders op de Berlijnse vastgoedmarkt. Zeventig jaar geleden kon niemand zich dergelijke scenario’s voorstellen en de grote Duitse partijen weten niet hoe ze de sociale markteconomie kunnen aanpassen aan de nieuwe internationale realiteit.

Daarom reageren mensen als Kühnert niet met oproepen om het systeem te corrigeren, maar met een totale veroordeling van het kapitalisme. Maar ze zien niet dat het socialisme de verandering die zij wensen niet zal brengen. Integendeel, door mislukte recepten uit het verleden aan te dragen, maken ze het de profiteurs van het ongebreidelde kapitalisme alleen maar gemakkelijker om hen onderuit te halen. Neef Werner had het hen kunnen vertellen.

© The New York Times

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.