Zaterdag 27/02/2021

OpinieFrank Moulaert enErik Swyngedouw

Wat het postmodernisme en ‘cultuurmarxisme’ ons wél kunnen leren

Het Capitool in Washington, na de bestorming. Beeld Photo News
Het Capitool in Washington, na de bestorming.Beeld Photo News

Frank Moulaert, Emeritus Hoogleraar KU Leuven. Erik Swyngedouw, Hoogleraar Manchester University

WAT VOORAFGING

“Wat minder gejank over Trump, wat meer wetenschappelijk denken in ons onderwijs, het zou helpen”, schreef Mark Elchardus in zijn jongste column (DM 16/1). Maar dat denken is niet meer vanzelfsprekend. Waarom? “Vertrouwen in expertise veronderstelt geloof in waarheid. Dat werd binnen haar bastion, de universiteit, systematisch ondergraven. De agressor gaat onder verschillende namen, postmodernisme, cultuurmarxisme, French Theory, neo-nietzscheanen… Hun stelling is dat waarheid niet bestaat. Wat geldt als waarheid is de uitkomst van machtsstrijd, de vertaling van dominantie.” Elchardus noemt die filosofie ‘fascistisch’ en besluit: “De verantwoordelijken reageren nu verontwaardigd omdat die filosofie van de ‘post-truth’ bredere lagen van de bevolking bereikt en elke ‘fact check’ wordt beschouwd als repressie.” Frank Moulaert en Erik Swyngedouw reageren.

“Regel één van het wetenschappelijk denken is dat niets als waar kan worden aanvaard als niet één procedure kan worden bedacht waarmee zou kunnen worden aangetoond dat het niet waar is”, schreef collega Mark ElchardusVeel wetenschappers zullen argumenteren dat Elchardus’ positivistisch uitgangspunt opgaat voor de ‘harde’ wetenschappen (fysica, scheikunde, ...) maar veel minder voor de zogenaamde life sciences en slechts in beperkte mate voor de sociale en humane wetenschappen. Als die regel gerespecteerd moet worden, dan zouden we leven in een maatschappij (of beter een sociaal-ecologisch systeem) waarin nog zeer weinig beslissingen en handelingen zich wetenschappelijk rechtvaardigen, of die ‘bij gebrek aan wetenschappelijke evidentie’ tot handelingsangst zou leiden.

“Als niet één procedure kan worden bedacht waarmee zou kunnen worden aangetoond dat het niet waar is...” Dus van zodra er één procedure kan worden bedacht waarmee kan worden aangetoond dat het resultaat niet waar is, dan kan of moet het resultaat verworpen worden. Het selecteren van procedures met die opdracht – falsificatie – is een delicate zaak. Neem nu de life sciences en het zeer actuele onderzoek naar coronavaccins. Verschillende vaccins ontwikkeld in de laboratoria werken efficiënt binnen de protocollen van de verschillende testfases. Maar er is onzekerheid over de duur van de bescherming die ze bieden, of ze overdracht van het virus verhinderen en hoever hun kracht reikt om mutaties af te blokken. Ook komt de delicate kwestie van het verband tussen vaccinering, immuniteit en auto-immuunziektes opnieuw aan bod. Indien we het falsificatieprincipe ongenuanceerd toepassen, moeten de vaccins gedurende langere periodes en in meer diverse maatschappelijke en ecologische omgevingen getest worden. Maar dat kan niet, het falsificatieprincipe moet wijken voor de prangende maatschappelijke realiteit: minstens de kwetsbare of meest blootgestelde bevolkingsgroepen moeten beschermd worden door vaccinatie en – hierover bestaan verschillende meningen – er moet ook ruimer gevaccineerd worden om algemene bescherming na te streven. Ook al is de onzekerheid groot, beslissingen en actie kunnen niet uitgesteld.

Laten we deze vaststelling doortrekken naar de wetenschappelijke problematisering in het algemeen. Waar we ons als doorgewinterde wetenschappers in sociale wetenschappen en life sciences bewust van zijn is dat het falsificatieprincipe ook maatschappelijk bepaald is, en dat daarom de beeldvorming van de maatschappij een belangrijk onderdeel van de onderzoeksmethode is. Wij zijn net als Elchardus geen 'aanhangers' van de stromingen die hij als “agressors” beschouwt, maar we hebben van enkele ervan wél bijgeleerd over de beperkingen van de modernistische benaderingen. We nemen afstand van links-liberale argumenten die post-truth discoursen gevoed hebben, maar het schokt ons dat een doorwinterd socioloog alle vermelde stromingen als badend in één pot nat behandelt en ook niet dieper ingaat op mogelijke naamsverwarring.

Het postmodernisme leert ons dat in de maatschappelijke dynamiek het lokale en het particuliere een belangrijke rol spelen; maar het is ook belangrijke leerschool voor de verbetering van de democratie en de emancipatie van maatschappelijke groepen. Het helpt ons een realistischer beeld te vormen van hoe mensen handelen in hun maatschappelijke omgeving, hoe culturele praktijken emancipatorische waarde hebben en ga zo maar door.

De namen van de andere stromingen die Elchardus aanhaalt ademen dubbelzinningheid uit en zijn vaak misleidende nick names voor ‘mutaties’ van belangrijke bijdragen tot de politieke en cultuurwetenschappen. Neem nu ‘Cultuurmarxisme’. De term behoort tot het taalgebruik van rechtse opiniemakers wanneer ze verwijzen naar linkse intellectuelen. Ze verdoezelt de wetenschappelijke bijdrage van Antonio Gramsci tot de analyse van de band tussen cultuur, maatschappij en leiderschap. Die bijdrage legt de basis voor Cultural Polical Economy (CPE). CPE is van essentieel belang in de analyse van dominante discours en hun rol in de maatschappij. CPE heeft in de sociale wetenschappen de culturele kijk verruimd. Deze ontwikkeling bewijst ook zijn nut in de analyse van fake truth (bijvoorbeeld de fake truth dat neoliberale beleidsrecepten armoede kunnen uitroeien of dat corona sociaal neutraal zou zijn).

Voornaamste inzicht

De complexiteit van de maatschappelijke context waarin sociale wetenschappen en eigenlijk ook life sciences aan onderzoek doen vraagt om een maatschappelijke aftoetsing van het falsificatieprincipe. We verwijzen even naar eigen onderzoek: op empirisch en actieonderzoek gebaseerde strategieën voor wijkontwikkeling kunnen alleen finaal geverifieerd worden op de resultaten ervan. Een aantal resultaten kunnen gemeten worden, andere niet, omdat ze in de eerste plaats ervaren worden door de bewoners, de beleidsvoerders enzovoorts. Hun verificatie omvat evaluatiemomenten en publiek debat, waarin zowel experten als bewoners (ervaringsexperts) een rol kunnen spelen. Is dit een postmodernistische benadering? Neen, het is een wijkbenadering die zijn wortels heeft in oudere theorieën en ontwikkelingsmodellen, maar die omwille van de gerechte erkenning van de rol van cultuur, bewoners, gebruikers van de wijk, onder andere een postmoderne aanvulling gekregen heeft. Dit complexere beeld van wijkdynamiek vraagt om een combinatie van falsificatieprincipes; de waarheid is hier voor een groot deel wat de wijkbewoners ervaren als verbeteringen. En een deel van die waarheid evolueert in de loopt van de tijd (verslechterende economische toestand, gewijzigd politiek regime, prangende ecologische condities, epidemieën enzovoorts).

Het is niet wetenschappelijk om in één adem de genaamde stromingen als agressors af te doen. Dat sommige vervalst of misbruikt zijn, is geen reden om die stromingen af te voeren, wel om naar haar kernkennis terug te keren en in onderzoek te operationaliseren. Ook de rol van de universiteiten in het versjacheren van genoemde stromingen is overdreven. Aan de Europese universiteiten waar wij doceren, zijn deze stromingen binnengebracht in het wetenschappelijk debat, vooral inspelend op de vraag: wat dragen ze bij tot een beter begrip van de ‘moderne’ maatschappij, op welke punten vraagt de conceptie van die maatschappij om correctie (bijvoorbeeld humanisering van bureaucratieën)? Wel pijnlijk voor veel universiteiten is dat ze te vaak tot bureaucratieën en grote marktspelers uitgegroeid zijn, met te weinig aandacht voor de noodzakelijke postmoderne correcties.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234