Dinsdag 14/07/2020

Opinie

Wat Forman betekent in tijden van Orban

Wouter Hessels.Beeld rv

Wouter Hessels is docent filmgeschiedenis aan het RITCS, School of Arts in Brussel.

Dit weekend stierf Miloš Forman, de filmmaker die de strijd aanbond tegen elk geestdodend systeem dat mensen vernedert en vernietigt. Voor Forman, die als kind zijn beide ouders verloor in uitroeiingskampen van de nazi's, was menselijke vrijheid een hoog goed. 

Zijn bekendste film is ongetwijfeld One Flew Over the Cuckoo’s Nest (1975), naar de gelijknamige roman van Ken Kesey. In die film toont Forman de psychiatrie als een gevangenis waar mensen worden gedisciplineerd tot ze hun menselijkheid verliezen. In zijn flamboyante Amerikaanse speelfilms neemt Forman het op voor excentrieke, doch geestige outsiders die graag buiten de lijntjes kleuren. Denk aan Amadeus (1984) of The People versus Larry Flint (1996), Formans warm pleidooi voor vrijheid van meningsuiting en zijn verzet tegen moralistische censuur.

Zoektocht naar liefde en vrijheid

Zijn meest ontroerende en intimistische films creëerde Forman evenwel in Tsje­cho-Slo­wa­kije, tussen 1963 en 1968, de hoogbloei van de Tsjecho-Slovaakse filmkunst. In Zwarte Peter (1963) en De liefde van een blondje (1965) observeert Forman op tragikomische wijze de rebellie en de zoektocht naar liefde en vrijheid van onzekere jonge mensen die geconditioneerd en gecontroleerd worden door een repressief communistisch systeem. Een militaristisch systeem dat het communisme als boeiend samenlevingsidee trouwens teniet heeft gedaan. Het is mooi hoe Forman muziek en dans aangrijpt als bitterzoete uitlaatkleppen voor een mismeesterde jeugd. Zoals zijn getalenteerde filmcollega’s Vera Chytilová, Ivan Passer en Jiří Menzel was Forman een noodzakelijke luis in de pels van autoritaire leiders en een totalitair regime. Mensen zijn ambivalent, het leven is ambigu en niet vast te zetten in een sluitend, gewelddadig maatschappelijk systeem.

Mijn favoriete Forman is de kleurrijke satire Het bal der pompiers (1967) waarin de arrogantie en holle retoriek van de geüniformeerde macht grotesk op de korrel wordt genomen. De film ridiculiseert de lege communistische machthebberij even scherpzinnig als Molière in de zeventiende eeuw de zonnekoning en zijn potsierlijke entourage met verve van hun voetstuk haalde. Toen in augustus 1968 Russische tanks Praag binnenreden en de Praagse Lente in de kiem smoorden, werd Het Bal der pompiers voor ‘eeuwig’ gecensureerd. Forman was, net als zijn docent aan de filmschool, de schrijver Milan Kundera, een van die belangrijke intellectuelen en kunstenaars die vocht tegen mensonterend staatsgeweld en er uiteindelijk ook voor vluchten moest.

We zijn ondertussen vijftig jaar verder, de ‘vrijheidsrevoltes' van 68 worden herdacht maar in een aantal grote en kleine landen zwaaien repressieve leiders terug of al jarenlang de dictatoriale scepter. Ze zijn nu niet meer van maoïstisch of stalinistisch allooi, maar regeren met ijzeren hand en neoliberaal kapitaal. Elke kritische kunstenaar, elke dissidente denker moet monddood of verdacht worden gemaakt – van Hongarije tot China. Mensenrechten worden met de voeten getreden. In een wereld waar Assad, Erdogan, Xi, Poetin, Trump, Orban, Khamenei, Kim Jong-un, Kabila, al-Sisi,… de autoritaire en gewelddadige dienst uitmaken, bieden kunstenaars als Miloš Forman zuurstof en inspiratie voor noodzakelijke hedendaagse contestatie. En uitdrukkelijk verzet tegenover misdaden tegen menselijkheid.

Activistische filosofen

Dat verzet tegen autoritair beleid en ontmenselijking komt vandaag van activistische filosofen zoals Alain Badiou, filmmakers zoals Ken Loach, maar ook vanuit talrijke binnen- en buitenlandse burgercollectieven. Loach, bijna 82 maar nog steeds een springlevende luis in de pels van machtshongerige en hebzuchtige leiders, is overigens een groot bewonderaar van Formans Tsjechische films. 

Vijftig jaar na Formans
De liefde van een blondje realiseerde Loach I, Daniel Blake (2016), goed voor een terechte Gouden Palm in Cannes. In die urgente film is er geen gewelddadig staatscommunisme meer om aan te klagen – zelfs communistische leiders omarmen de grenzeloze vrije markt , maar wel een even meedogenloos neoliberaal kapitalisme dat mensen systematisch uitsluit en vernedert. Vooral mensen die door (kans)armoede geen klant of koper kunnen zijn en niet meer worden aangesproken in hun mens-zijn en burgerschap. 

Zowel Badiou en Loach als talrijke burgercollectieven pleiten voor verbondenheid in de contestatie en voor gedeelde commons waarbij elke mens ook elke andere betrekt en niet uitsluit. Zo kunnen burgers een dam opwerpen tegen onverdraagzaam, autoritair en neoliberaal staatsgeweld en strijden voor vrijheid van denken, doen en verbeelden. Wat Forman zo dierbaar was: “Because if you lived, as I did, several years under Nazi totalitarianism, and then 20 years in communist totalitarianism, you would certainly realize how precious freedom is, and how easy it is to lose your freedom".

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234