Dinsdag 19/01/2021

OpiniePeter Krüger

Wat filmmakers te doen staat: de werkelijkheid achter stereotiepe beelden tonen

Still uit de film ‘Sakawa’, een documentaire geregisseerd door de Ghanese Belg Ben Asamoah.Beeld rv

Peter Krüger is regisseur van Antwerpen Centraal en N The Madness of Reason en produceerde Rabot, Sakawa, Inclusief, Drift, Enjoy Poverty (www.intifilms.com). Krüger is ook filosoof en docent aan het RITSC.

Dat velen vandaag het koning Leopold II niet meer gunnen om geëerd te worden via talrijke standbeelden is een goede zaak. Deze beeldenstorm heft het racisme niet op, maar bewijst dat beelden, of die nu te zien zijn in het stedelijk landschap, in de bioscoop of op televisie, belangrijk zijn. 

Beelden bevestigen of ontkrachten een sterotiep mens- en wereldbeeld dat publiek gedragen wordt. Dat is ook de reden waarom HBO Max tijdelijk Gone with the Wind van hun streamingaanbod haalt, omdat de film de gruwel van de slavernij zou romantiseren. Maar we moeten de oplossing niet zoeken in het censureren van deze of gene film. De kwestie van de beeldvoering rond ras en kleur betreft immers de totaliteit van onze beeldcultuur.

In The Age of Magic, mijn nieuwe langspeelfilm gebaseerd op het gelijknamige boek van de Bookerprize-winnaar Ben Okri, speelt een zwarte filmmaker de hoofdrol, maar toch gaat de film niet over racisme. ‘Waarom dan toch een zwarte acteur casten?’ De vraag stellen zegt al genoeg: zwarte acteurs worden vaak gecast als crimineel, slaaf of slachtoffer van racisme, maar niet als een gewoon mens, laat staan, als intellectueel of filmmaker. Dat beeld past niet ons collectief bewustzijn. Hoe komt dat?

De problematiek is dat de meeste witte mensen hun gekleurde medemens vooral leren kennen via beelden die ze zien in fictiefilms, documentaires en reportages. Zo leren we Afrika niet kennen via eigen ervaringen, maar vanuit films die een heel continent vertekend verbeelden als The Heart of Darkness (via beelden van armoede en burgeroorlogen), of als aantrekkelijk/fascinerend (via beelden van Afrikaanse natuur/cultuur tot en met erotische zwarte lichamen). Onbewust graven clichématige beelden zich in ons bewustzijn, waardoor we het na verloop van tijd normaal vinden dat Afrikanen stammenoorlogen voeren, moslims extremisten zijn, zwarten rappende gangsters zijn en zwarte vrouwen verleidelijk zijn. 

Framing

Ook filmmakers beseffen niet altijd dat ze dit soort framing eerder bevestigen dan ontkrachten, waardoor we in een soort tautologie van de verbeelding terechtkomen. Mogen we dan geen films meer maken waarin bijvoorbeeld een terrorist een moslim is? Natuurlijk wel! We hoeven niet aan dit soort politiek-correcte censuur te doen, zolang we deze moslim maar als een mens met al zijn gelaagdheden portretteren, en we ook de witte politieagent (die de moslim neerschiet) als een mens met al zijn gelaagdheden afbeelden. Steeds opnieuw de werkelijkheid tonen achter het stereotiepe beeld, dat is waar het om gaat, daar ligt onze verantwoordelijkheid.

Recent produceerde ik Sakawa, een documentaire geregisseerd door de Ghanese Belg Ben Asamoah die vanuit zijn eigen perspectief een genuanceerd beeld wou schetsen van jonge Ghanezen die westerlingen oplichten. Dat de film gedraaid werd door een regisseur met Ghanese roots, was zeker een pluspunt, maar wanneer we de film wilden promoten, vernamen we dat de film toch beter zou werken als de maker een meer herkenbare naam had en we een westers slachtoffer in de film hadden betrokken. 

En hier wringt het schoentje. Ik weet niet of ik dat onder de noemer van structureel racisme moet plaatsen, maar communicatie-experten zijn het erover eens dat het voor een witte kijker moeilijk is om zich met niet-witte mensen te identificeren, waardoor we – omwille van de kijkcijfers – Afrika vaker zien door de ogen van witte mensen die in Afrika aan het werk zijn dan door de ogen van Afrikanen zelf. Dat is ook de reden waarom fictiefilms die zich in niet-westerse landen afspelen, toch een westerse man of vrouw in de hoofdrol moeten hebben. 

De problematiek van de beeldvoering van onze gekleurde medemens hangt samen met een hele beeldindustrie die is afgestemd op het bereiken van voornamelijk witte doelgroepen. Om dat te veranderen, moeten we werken aan een samenleving waar alle mensen, van welke kleur ook, zich met elkaar kunnen en willen identificeren. Dat betekent ook aanvaarden dat zwarte mensen films maken over witte mensen én omgekeerd. 

Het is nefast de discussie over beeldvoering te laten verzanden in een identiteitskwestie, waarbij de eigen identiteit als wapen in de strijd wordt gegooid om te bepalen wie nog het recht heeft op spreken of tonen van beelden. Daarmee sluiten we ons op in een wereld waar we uiteindelijk alleen nog over onszelf zouden mogen spreken. De vraag is hoelang het nog zal duren vooraleer het verschil in kleur er niet mee toe doet, en we elkaar als mensen zien en niet als objecten van onze eigen verbeelding?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234