Dinsdag 20/10/2020
Vincent Stuer.Beeld DM

OpinieVincent Stuer

Wat doe je met vijanden van het volk?

Vincent Stuer is schrijver en werkt voor de Renew Europe-fractie in het Europees Parlement. Hij schrijft tweewekelijks voor deze krant, afwisselend met Mark Elchardus.

Het is een oude regel in het theater: als in het derde bedrijf een schot afgaat, moet het pistool al in het eerste bedrijf te zien zijn. Het publiek weet niet wie of wanneer of hoe of waarom in godsnaam, maar ze zien het wapen liggen en ze weten wat er staat te gebeuren. Het is pas een drama, als je het ziet aankomen.

Op de politieke bühne ligt sinds kort een pistool. In Nederland ontstond commotie nadat een rapper en een corona-complotdenker in een podcast doodleuk bespraken hoe Mark Rutte vermoord zou worden – ‘Het volk kan dit niet alleen. Ik ga het niet doen. Dus dat betekent dat we hulp nodig hebben.’ Ook bij ons neemt de weerzin tegen beleidsverantwoordelijken waanzinnige vormen aan. De Duitstalige minister van Onderwijs Harald Mollers nam ontslag omdat hij sinds corona weggezet wordt als zakkenvuller of pedofiel en zijn gezin bedreigd wordt. Op Facebook wordt Marc Van Ranst afgebeeld als nazi, in de echte wereld heeft hij politiebegeleiding nodig. Ook klimaatwetenschappers of homorechtenactivisten moeten er aan wennen dat ze voor hun inzet fysiek geïntimideerd worden. Intussen halen extreemrechtse politici de gekkies aan en poseren ze zelf al eens graag met een geweer. Wie of wanneer of waarom kan nog niemand zich voorstellen, maar hier wacht een drama.

Ontegensprekelijk en onuitstaanbaar

Verdachtmakingen verlopen ook via vaststaande regels. Henrik Ibsen beschreef ze in de jaren 1880 in zijn theatertekst Een vijand van het volk: dokter Stockmann ontdekt dat het kuuroord waaraan zijn dorp zoveel inkomsten en trots te danken heeft, gebouwd is op een vervuilde waterbron. Overtuigd van de wetenschappelijke waarheid en zijn plicht die naar buiten te brengen, krijgt hij al snel de hele gemeenschap over zich heen. Voor de autoriteiten is het niet meer dan ‘de geschifte droom van een man die onze manier van leven wil opblazen’. Het volk ziet er de machtswellust in van iemand die alles beter weet, die hun belastingen wil verhogen en daar volgens geruchten zelf financieel beter van wordt. Zijn medestanders durven uiteindelijk hun nek niet uitsteken, zodat Dr. Stockmann eenzaam en zelfgenoegzaam achterblijft – ‘Oh, mijn God, op de brokstukken van alle beschavingen ter wereld zou een groot bord moeten hangen: “Ze durfden niet”’ – terwijl de stenen door het raam vliegen. Een cliché van meer dan een eeuw oud, maar ook een sjabloon voor de democratie van nu.

Blijkbaar is niets zo hatelijk als iemand die een maatschappij wil bijsturen, en niets werkt paranoia in de hand als een wetenschappelijke discussie met politieke repercussies.De ontegenzeglijkheid werkt afstotelijk, want in een democratie moet toch alles betwist kunnen worden? En de zelfzekerheid van experten werkt mensen op de zenuwen, want zelf zijn ze van niks nog zeker.

Koorstig klimaat

De vraag is wanneer afkeer en achterdocht over de schreef gaan. Aanslagen op politici gebeuren opvallend weinig om echt politieke motieven. Ronald Raegan werd neergeschoten door iemand die dacht op die manier indruk te maken op actrice Jodie Foster. Spencer Perceval, de enige Britse premier ooit vermoord, werd het slachtoffer van een man die de trappers kwijt raakte nadat hij zijn geld verloor bij een Russische investering. De moordenaar van Bobby Kennedy was zijn grootste fan, tot zijn overspannen brein hele dagboeken begon te vullen met de eindeloos herhaalde zin, ‘RFK must die’.

Toch is de wisselwerking tussen verwarde geesten en het politieke atmosfeer waarin ze dwalen veel ingewikkelder, veel gevaarlijker.

Norman Mailer had een vuistdik boek nodig om uit te leggen hoe Lee Harvey Oswald vervelde van een wat vreemde jongen die Sovjetburger wou worden en in Rusland altijd hoog opgaf over de jonge Amerikaanse president, tot de eenzaat die dezelfde John F. Kennedy neerschoot. Oswald entte zijn woede en grootheidswaanzin op het koortsige klimaat van Dallas in die tijd. Hij droomde van die éne grote daad waar de hele wereld van zou opschrikken, en in zijn broeierigheid capteerde hij wat de wereld rondom het meest zou raken. Er zat methode in zijn waanzin.

Verwijten en verdachtmakingen zijn nooit vrijblijvend. ‘Achte auf die Sprache’, waarschuwde Angela Merkel deze week. ‘Eens de taal de verkeerde kant is uitgegaan, gaat ook het handelen de verkeerde kant uit. En dan is ook geweld niet meer veraf.’

Wie openbaar spreekt, draagt mee verantwoordelijkheid voor wie luistert. Wie systematisch mensen ervan beschuldigt onze manier van leven te willen opblazen en politici tot vijanden van het volk verklaart, moet weten dat vroeg of laat iemand het in zijn geschifte hoofd kan halen het volk een handje te helpen. Iemand die dat pistool ook ziet liggen en droomt van de bühne.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234