Dinsdag 23/04/2019

Kernkabinet

Wacht niet op de staat, bewerk je eigen land

Het commonssysteem is terug. Gent vliegt zelfs expert Michel Bauwens in om een commons-strategie voor de stad uit te stip­pe­­len. Maar wat is dat eigen­lijk, ‘commons’? En hebben wij er wat bij te winnen? Ja, legt Rogier De Langhe uit. Via dat eeuwen­oude model van gemeen­schap­pe­- lijk goederen beheren kunnen we onze autonomie terug­winnen, weg van markt en staat.

Samenwerking en zelforganisatie bij het Gentse initiatief Het Spilvarken. Beeld rv

Commons – zoals bossen, irrigatie­kanalen en meren – waren voor de industriële revolutie heel gewoon, maar verdwenen grotendeels met de industrialisatie. Die trend lijkt sinds kort te keren, met het opduiken van – veelal digitale – commons: in de wereld van software (Linux), kennis (Wikipedia) en design (Wikispeed).

De vraag is nu of die revival ook kan worden doorgetrokken naar de echte wereld, om zo een overgang te maken naar een postindustriële wereld voorbij markt en staat. Peer-to-peer­expert Michel Bauwens denkt alvast van wel. Hij is vanaf deze maand te gast bij de Stad Gent om uit te zoeken welke rol de stad kan spelen in die commons­transitie.

Rogier De Langhe maakt deel uit van ons 'kernkabinet', een groep van vier jonge denkers die beurtelings een essay schrijven voor 'Zeno'. Beeld Wouter Van Vooren

Een derde weg

Wat is zo’n commons? Voor velen is het vooralsnog niets meer dan een hip woord voor gemeenschappelijke goederen. Maar commons zijn geen goederen, het is een beheers­vorm. Het gaat niet om gemeenschappelijke goederen, maar om het gemeenschappelijke beheer ervan. Meer commons betekent dus niet meer staat in plaats van meer markt, maar iets anders, tussen markt en staat in; een ‘derde weg’ tussen privatiseren en nationaliseren. Het speciale aan een commons is dat hij niet van buitenaf wordt beheerd, maar door de gebruikers zelf. Een commons is dus niet zomaar een gemeenschappelijke encyclopedie, een windmolen of een boerderij, maar eentje waarvan de gebruikers samen bepalen hoe die tot stand komt, hoe die eruitziet en waar die voor dient.

Een commons wordt gecreëerd zodra je samen met enkele anderen een stukje van de wereld afbakent en daarvoor zelf nieuwe spelregels af­spreekt. Dat stukje kan een boerderij zijn, of een natuurgebied of een visvijver. Maar evengoed dus een digitale encyclopedie zoals Wikipedia. De spel­regels leggen de rechten en de plichten van de gebruikers vast. Rechten zoals wie toe­gang krijgt, wie wanneer en hoeveel mag oogsten en wie welke rollen mag opnemen; plichten zoals het uitvoeren van herstellingen en het sanctioneren van inbreuken tegen de spel­regels. Een commons is dus als het ware een eilandje van afspraken die je samen maakt en waar je elkaar aan houdt.

Bijvoorbeeld, op een CSA-boerderij (community-supported agriculture) verkoopt de boer niet aan een anonieme wereldmarkt, maar aan een vaste groep leden met wie in onderling overleg wordt afgesproken hoeveel de boer moet produceren, hoe de boer moet werken en tegen welke prijs. Het illustreert hoe enkele afspraken onder gebruikers al

voldoende kunnen zijn om een boerderij los te snijden van de wereldmarkt, en hup... plots is duurzame landbouw wel mogelijk én economisch leefbaar.

Evenwichtig verdeeld

Om ervoor te zorgen dat dit kan blijven duren, moet de commons zichzelf in stand houden. Dat is niet altijd even eenvoudig.

Ten eerste moeten de regels zo ontworpen zijn dat iedereen baat blijft hebben bij het onderhouden van de commons. Het geheel is meer dan de som van de delen, maar als sommigen zo weinig krijgen dat ze er apart meer uit zouden kunnen halen, loopt de commons het risico om uit elkaar te vallen. De rechten en de plichten moeten dus evenwichtig verdeeld worden. Ten tweede moeten de gebruikers er zelf ook op toezien dat de regels worden nageleefd, want het heeft geen zin spelregels af te spreken als toch niemand ze volgt. Ten derde moeten de regels ook aangepast kunnen worden naargelang de situatie wijzigt. Hoe goed een regel ook is, als hij niet gewijzigd kan worden, loopt het vroeg of laat fout.

Op zich niets nieuws? Dat is het ook niet. Com­mons­­recht gaat terug tot de Egyptische Oudheid en het Romeinse Rijk. Wat de laatste jaren echter veranderd is, is niet de commons zelf, maar het gemak waarmee hij kan worden opgezet. Dankzij de digitalisering is het veel makkelijker geworden om een grote groep mensen te verenigen, onderling afspraken te maken, die afspraken te communiceren en het naleven ervan te monitoren. Dat ging tot voor kort gepaard met hoge trans­actiekosten. Om die te dragen moest een bedrijf, een natie­staat of een partij worden opgericht. Die transactiekosten zijn de bestaansreden van verticale organisaties. Door het verlagen van die transactiekosten verdampt dus in feite ook hun bestaansreden. Het onevenwicht waarop hun macht is gebaseerd (niet iedereen kan zulke transactiekosten dragen) verkleint.

De hele stad tot 'commons' verheven: in het Engelse Frome verjoeg de beweging Independents for Frome vijf jaar geleden de politici uit het gemeentehuis. Beeld Stefaan Temmerman

De democratisering van het vermogen tot organisatie zorgt ervoor dat mensen steeds vaker als gelijken of ‘peers’ met elkaar omgaan, in peer-to-peer­netwerken. Door de digitalisering worden die netwerken plots veel productiever. Het worden stilaan ech­te alternatieven, niet enkel online maar steeds vaker ook voor het vervullen van cruciale strategische functies in onze maatschappij, zoals mo-bi­liteit, voeding, energie en veiligheid.

Blablacar

Op het mobiliteitsplatform Bla­bla­car kunnen mensen elkaar bijvoorbeeld laten weten welke ritten ze plannen en wie mee wil rijden. Het platform, dat ondertussen meer dan 35 miljoen leden telt, is vooral interessant voor langere ritten tussen grote steden, waardoor het in de praktijk een substituut is voor de trein. Blablacar is er dus in feite in geslaagd een parallel spoornetwerk uit te bouwen, met als grond­stof niets anders dan een app die mensen toelaat om afspraken te maken met elkaar. Op de groepsblog New Com­mons staan nog tal van andere voorbeelden van zulke ‘nieuwe commons’ in Vlaanderen.

De ‘overvloed’ van Blablacar is geen uitzondering. Goede afspraken veranderen schaarste in overvloed. Als je elk apart gaat vissen in een vijver, zal die vijver snel zijn leeggevist. Als je afspreekt hoeveel elk mag vissen, is het een eindeloze bron van voedsel.

Het geldt voor vijvers, maar evengoed voor onze planeet. Onze moder­ne structuren hebben nooit de bedoeling gehad om overvloed en duur­­­zaam­­heid te creëren. Ze zijn eind 18de eeuw ontstaan in een onuitputtelijk lijkende wereld zonder scholen en ziekenhuizen, en gericht op infra-structuur­opbouw om de nieuwe welvaart van de industriële vooruitgang zo snel mogelijk te ontsluiten. Daarom creëerden ze door middel van eigendomsrechten en competitie op markten geen overvloed maar, net omgekeerd, een artificiële schaarste, zodat iedereen elkaar onder druk zou zetten om de vijver zo snel mogelijk leeg te vissen.

Zo bekeken zijn de grote problemen van de industriële tijd – zoals vervuiling, klimaat­opwarming en grondstoffen­schaarste – eigenlijk de blinde vlekken van de Verlichting en de strategie van korte­termijn­infrastructuur­opbouw die typisch is voor het modernistische vooruitgangsdenken. Op het moment zelf is het wel ‘optimaal’, maar op de lange termijn is het niet ‘duurzaam’. Als derde weg voorbij markt en staat laten commons toe om die blinde vlekken op te vullen.

Waardigheid terugwinnen

De horizontale structuur – het feit dat de spelregels worden gemaakt, gevolgd en afgedwongen door de gebruikers zelf – heeft enkele belangrijke voordelen. Ten eerste geeft het commonssysteem ons weer controle over onze leefwereld in een tijd waarin de spelregels voor ons dagelijkse leven enkel nog lijken te worden bepaald op de G8-top, de financiële markten of in Europa. Het bevestigt ons opnieuw in onze menselijke waardigheid: we hoeven niet te leven in functie van de structuren, maar de structuren er zijn voor ons.

Ook al is de stroom uit je eigen windmolen misschien wat duurder, of moet je ’s nachts opstaan om te controleren of hij het houdt in de storm, het is tenminste jouw stroom, waarvan jij hebt bepaald hoe hij is opgewekt, waarvoor hij wordt gebruikt en wat er gebeurt met de winst.

Een tweede voordeel is dat de gebruikers van de commons zelf de meeste informatie hebben over de specifieke lokale context en die context ook goedkoop kunnen opvolgen omdat ze er zelf in leven. Hierdoor biedt het commonsmodel meer mogelijkheden om beslissingen te nemen op het niveau dat daar het meest geschikt voor is. We kennen intussen immers allemaal de blinde vlekken van de financiële markten, die geen rekening houden met negatieve bijwerkingen zoals psychologische en milieu­kosten en de logheid van overheden die politieke koehandel drijven.

Een derde voordeel van het samenvallen van gebruikers en regelgevers is dat de gebruikers intrinsiek gemotiveerd zijn. Voor de gebruikers is het doel van de spelregels niets anders dan het in stand houden van de commons zelf. Overheden en marktpartijen zijn niet intrinsiek maar extrinsiek gemotiveerd: het doel is niet datgene wat ze samen doen, maar iets erbuiten zoals stemmen of winst. Zoals een lange reeks van recente crisissen laat zien, leidt dat vaak tot misplaatste en kortzichtige regels.

Burn-out

Hoe pril ook, de herleving van de commons draagt de belofte van een menselijkere economie in zich. Een maatschappij op maat van de mens, in tegenstelling tot de ongrijpbare markten en de ivoren torens die onze leefwereld hebben veranderd in een op hol geslagen machine die niemand nog overziet of controleert, een verlies aan controle dat mensen economisch uitput (burn-outs) en politiek opstandig maakt (populisme).

Het commonsmodel vormt een positief alternatief voor diegenen die de controle willen terugwinnen ten koste van de ander. Iedereen kan een commons opzetten en het beheer ervan was nooit zo makkelijk. Vandaag hoef je niet langer te dromen van een andere wereld, je maakt hem gewoon zelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.