Dinsdag 23/04/2019

Opinie

Waarschijnlijk zou de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vandaag niet meer worden aanvaard

Mark Elchardus. Beeld Bob Van Mol

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Het is zonder meer goed voor de democratie dat er eindelijk gedebatteerd wordt over pacten en verdragen van internationale organisaties. Het Marrakech-debat leidde bovendien tot een inzicht met verstrekkende gevolgen. Waarschijnlijk, zo stelde onder anderen kanselier Merkel, zou de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens vandaag niet meer worden aanvaard.

Inderdaad. In 1948, toen die verklaring werd aangenomen, dachten velen in het Westen nog koloniaal, vanuit het geloof in the white man’s burden. Het leek hen evident dat ons individualisme het beste was voor iedereen. Individuele rechten die gelden los van en zelfs tegen de gemeenschap in, het leek ons evident na de Holocaust, maar in verschillende niet-westerse landen vonden veel mensen het een vreemd idee. Die landen stonden toen te zwak om daarvoor te bedanken. Daarenboven tekenden ze in de overtuiging dat dit hen tot niets verbond. We leven nu in een andere wereld.

China lichtte 500 miljoen mensen uit de armoede zonder veel respect voor de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Samen met Rusland, Turkije, Maleisië en een toenemend aantal landen wil het niet dat Europa China de les spelt. Het vermeende universeel karakter van de mensenrechten gewapenderhand bevestigen, lukt niet. Militaire interventies (Irak, Afghanistan, Libië…) bleken rampzalig. Gevallen staten zijn nog slechter voor de mensenrechten dan totalitaire staten. En als er nu één ethisch principe is dat aan de basis kan liggen van geopolitiek, dan wel dat andere landen en beschavingen een eigen pad kunnen volgen, verschillend van het onze. Vroeger hadden we voldoende macht om dat principe te negeren, vandaag niet meer.

Die verandering heeft ook nadelen. Tot hun kern herleid zijn de Universele Verklaring en de regelgeving die daarop werd gebouwd een poging om de machtelozen en de onderdrukten overal ter wereld enige hoop op bescherming te geven. Laten we trouw blijven aan dat ideaal en ons voortdurend afvragen hoe we dat het best kunnen nastreven.

Mensenrechtenrevolutie

Gemakkelijk is dat niet. Tussen mensenrechten en de soevereiniteit van staten is er onvermijdelijk spanning. Via mensenrechten willen we beperkingen opleggen aan wat staten met hun onderdanen kunnen doen, terwijl volkssoevereiniteit impliceert dat staten de soevereiniteit van het volk verwezenlijken. Daarom botsen mensenrechtenactivisten geregeld met de verdedigers van staats- en volkssoevereiniteit.

Toch gaat het niet om evenwaardige posities. Het recht op leven, vrijheid en de onschendbaarheid van de persoon kan uiteindelijk alleen maar worden gegarandeerd door staten en staatse organisaties die een effectief monopolie op geweld behouden. De meeste onderdrukte groepen stellen daarom veel meer vertrouwen in het stichten van een eigen natie dan in de regels en de jurisprudentie waarop mensenrechtenactivisten zich beroepen. Maar dat maakt het streven van deze activisten in geen geval overbodig.

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens wordt aangenomen tijdens de VN-bijeenkomst in Parijs, 10 december 1948. Beeld AFP

De laatste zeventig jaar werd vooruitgang in mensenrechten nagestreefd via de zogeheten mensenrechtenrevolutie. Vooral in landen waar de mensenrechten al werden gerespecteerd, kwamen op basis van de verklaring van 1948 een uitgebreide regelgeving en rechtspraak tot stand. De volkssoevereiniteit werd in een aantal landen flink teruggeschroefd ten bate van de macht van een rechtbank, die de implicaties van de mensenrechten interpreteert en haar interpretaties doet naleven. Die revolutie verspreidde zich niet over de hele wereld, integendeel. De initiële verklaring zou vandaag volgens velen niet meer worden aanvaard. In termen van die verklaring zien we in de wereld dus geen morele vooruitgang, maar stagnatie of zelfs achteruitgang.

Heiligschennis

Omdat het mensenrechtenactivisme wel in de rechtspraak maar niet in de wereld vooruitgang boekt, neigt het naar een maximalistische en expansieve interpretatie van die rechten in de landen waar deze al worden gerespecteerd. Dat houdt risico’s in. In die landen ontstaat een situatie waarin bindende interpretaties van de mensenrechten steeds meer botsen met het nastreven van doeltreffendheid in ordehandhaving en grensbewaking. Dat genereert uiteraard kritiek.

Niet gewend aan enige kritiek interpreteren de mensenrechtenactivisten deze al snel als een soort heiligschennis. Zij werpen zich op als de verdedigers van de rechten en duwen de voorstanders van soevereiniteit in de rol van tegenstanders van mensenrechten. Dat is misleidend. Het gaat namelijk om een tegenstelling tussen twee verschillende manieren om te streven naar recht op leven, vrijheid en veiligheid voor iedereen.

Voorlopig slagen de verdedigers van soevereiniteit daar overigens beter in. Respect voor mensenrechten blijkt bovenal het gevolg van ontwikkelingen binnen staten die hun eigenheid bewaren. Die in hun geschiedenis en cultureel erfgoed een stevige grondslag vinden voor waarden als vrijheid en gelijkheid. Die dergelijke waarden weten te vertalen in solide instellingen en waar die instellingen leiden tot goede praktijken, tot een niet-corrupte politie, een niet-corrupte overheid, onafhankelijke, niet-activistische rechters. De lat steeds hoger leggen in die landen, helpt de rest van de wereld niet en houdt het gevaar van een terugslag in. 

Tijd dus voor een sereen debat, en zeker niet voor nog maar eens een snelle opdeling van de bevolking in ‘goeden’ en ‘slechten’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.