Vrijdag 20/09/2019
Zwitsers genieten van hun oude dag. Beeld © McPHOTO

Opinie

Waarom Zwitserland België de weg wijst

Geert Jennes en David Stadelmann zijn onderzoekers over federalisme. Jennes is verbonden aan Vives, KU Leuven, Stadelmann aan de universiteit van Bayreuth en CREMA in Zürich.

De sociale zekerheid blijft een van de laatste Belgische bastions. Ze zou onsplitsbaar zijn want “hoe meer zielen hoe meer vreugd”. Hoe groter de verzekeringspot, hoe lager de last per bijdrager als een andere bijdrager door ziekte of werkloosheid wordt getroffen. Maar waarom zouden ook de bekende nadelen van centralisatie niet gelden voor de sociale zekerheid? Een bekend nadeel van centralisatie is een gebrek aan keuzevrijheid. Mensen verschillen in wat ze willen van een overheid. Een ander nadeel is meer oneigenlijk gebruik. In decentrale systemen daarentegen weet wie de kantjes eraf loopt dat zijn buren de rekening betalen, en niet anonieme landgenoten die ver weg wonen.

Zwitserland wijst de weg. De 26 kantons hebben er belangrijke bevoegdheden inzake gezondheid, sociale bijstand en kinderbijslag. Frank Vandenbroucke gaf daar eerder deze maand een vrij positieve beschrijving van (Wat we echt kunnen leren van het Zwitserse sociale model, DM 10/8), als reactie op Geert Noels, die in De Tijd (2/8) nog positiever was.

Kleine ongelijkheid

Mede dankzij de gedecentraliseerde sociale zekerheid zijn zelfs de armste kantons nog rijk, en is de inkomensongelijkheid tussen de Zwitsers klein. De inspanning die alle Zwitserse overheden samen hiervoor leveren is als kers op de taart veel kleiner dan de inspanning van de Belgische overheden voor een nauwelijks kleinere ongelijkheid. De Zwitserse sociale overheidsuitgaven bedragen 10 procent van het bbp tegenover 27 procent in België.

De grootste reden van dit verschil is dat in Zwitserland de ziekte- en de ouderdomsverzekering grotendeels privé (maar grotendeels not for profit) zijn. De federale overheid verplicht elke Zwitser wel deze verzekeringen te nemen en ze verbiedt verzekeraars kandidaat-verzekerden te weigeren. Deze regulering gaat schadelijke concurrentie tegen, ook bekend als races to the bottom. In zulke races worden armeren en zieken opgezadeld met onbetaalbare premies en/of een gebrekkige dekking. Maar de Zwitserse privatisering levert de burger nog meer keuze op dan decentralisering. Immers, hij hoeft niet eens te verhuizen om van sociale verzekeraar te veranderen. De Zwitserse privatisering is een super-decentralisering.

Dooddoener Brussel

Maar ook de sociale zekerheid die de Zwitserse overheid niet uitbesteedt is meer gedecentraliseerd dan in België. Van de 10 procent van het bbp aan sociale overheidsuitgaven wordt slechts 3,5 procent van het bbp federaal besteed, in vergelijking met 20 procent in België.

Privatisering en decentralisering leiden tot grote verschillen op het terrein. Zo subsidieert elk Zwitsers kanton naar eigen goeddunken het aanbod van gezondheidszorg. Mede door de resulterende verschillen qua aanbod variëren de verzekeraars hun premies sterk per kanton. Typisch concentreert vervolgens een kanton waarin de bruto-premies hoog zijn zijn subsidiëring van de premiebetalingen op de armsten, terwijl een kanton waarin de bruto-premies lager zijn zijn premiesubsidiëring breder uitsmeert.

Dooddoener van het debat blijft Brussel. Zwitserland heeft geen Brussel, zegt Vandenbroucke. Als de Vlaamse en de Franse Gemeenschap, die beide in Brussel actief zijn, grote sociale-zekerheidsbevoegdheden zouden krijgen, zou de rijkere Vlaamse Gemeenschap de rijke Brusselaars “wegplukken”. In deze race to the bottom zou de Franse Gemeenschap met de armere Brusselaars blijven zitten, die ze niet de nodige diensten zou kunnen verlenen.

Fata morgana

Zo’n vaart zal het niet lopen. Ten eerste leidt zelfs privatisering – Swiss style – blijkbaar niet tot races to the bottom. Ten tweede zet de taalbarrière binnen Brussel een “natuurlijke” rem op shopping (wat trouwens nu al blijkt). In Zwitserland daarentegen zijn vele kantons qua oppervlakte nauwelijks groter dan Brussel, en er loopt zelden een taalgrens tussen. Hierdoor kunnen talrijke Zwitsers vrij gemakkelijk van kanton veranderen, opnieuw blijkbaar zonder aanzienlijke races to the bottom als gevolg. Ten derde kan aanvullende dotatiefinanciering van armere overheden het overblijvende risico op races to the bottom tegengaan, naar Zwitsers voorbeeld. Ten slotte zou meer concurrentie in Brussel de slabakkende Franse Gemeenschap precies haar lat hoger kunnen doen leggen, in een race to the top.

Besluit: terwijl Vandenbroucke de splitsing van de Belgische sociale zekerheid altijd heeft afgeserveerd als een fata morgana, is hij verrassend positief over de decentralisatie van de Zwitserse sociale zekerheid. Maar misschien is dat omdat hij onderschat hoe doorgedreven die is. Noels is nog positiever dan Vandenbroucke. Volgens ons terecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234