Dinsdag 22/10/2019
Mark Elchardus voor online. Beeld rv

Column Mark Elchardus

Waarom Tiananmen en D-day van betekenis veranderen

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn column verschijnt elke zaterdag.

Het was een week van herdenkingen. 75 jaar geleden gaven vele duizenden jonge mensen hun leven op de Normandische stranden. 30 jaar geleden werd het leven van duizenden jonge mensen genomen op en om het Tiananmenplein.

We herdenken D-day nog steeds als een belangrijke, zo niet beslissende stap in de bevrijding van Europa. De infanteristen die de stranden overleefden, maakten met geweld een einde aan het nazisme. De bloedige onderdrukking van het Chinese protest 30 jaar geleden doet in gruwel niet onder voor het nazisme. Op en om het plein werden ongewapende jonge mensen in koelen bloede afgemaakt.

Duizenden doden betekenen weliswaar niet veel in Chinese rekenkunde. Tijdens de ‘grote sprong voorwaarts’ (1958-1961) toen men op communistische wijze snel een boerensamenleving wilde ombouwen tot een moderne industriële maatschappij, kwamen tientallen miljoenen mensen om. Later, vanaf 1978, werd modernisering succesrijker nagestreefd met economische en educatieve hervormingen. Waarschijnlijk leidde dat tot nieuwe aspiraties die bijdroegen tot de protesten op het Tiananmenplein. De leiding van de communistische partij deelde de toekomstvisie van de studenten niet. In de jaren na hun genadeloze onderdrukking bleef China spectaculair groeien, haalde het honderden miljoenen mensen uit de armoede en vestigde het zich als economische wereldmacht en nieuwe hegemonie.

Interpretatie

Dat is uiteraard geen verantwoording voor de gruwel van Tiananmen. De zelfverzekerdheid van het nieuwe China stelt onze interpretatie van dat gebeuren wel in vraag. Ik herinner me nog mijn reactie op de bloedige repressie. Ik zag er een voorbode van verandering in. Toen en ook vandaag nog geloof ik dat een regime niet lang kan overleven als het louter op repressie steunt. Het leek me evident dat de intellectuele en economische veranderingen nodig voor modernisering en economische groei, onvermijdelijk zouden bijdragen tot een vrijheidsdrang die sterker is dan tanks. Daarenboven dacht ik de Chinese studenten perfect te begrijpen. Hoe ze kampeerden op dat plein, het leek wel Woodstock. Ik kon me niet inbeelden dat vrijheid in China een andere betekenis kon hebben dan op de campus van de VUB.

De voorbije dertig jaar waren ontnuchterend. Hier beschouwen velen het Westen nog steeds als het te volgen voorbeeld, alsof wij iets vroeger in de toekomst zijn gearriveerd dan de rest van de mensheid. Vooral democratie en mensenrechten worden opgehouden als universele norm. Eigenaardig genoeg wordt dat nu vooral gedaan door mensen die niet meer bereid zijn de beschaving te verdedigen waaruit die normen komen en waarin zij worden gerespecteerd. Deze lui zijn wel druk doende de rest van de wereld aan te manen ons voorbeeld te volgen. Met komisch effect, want de rest van de wereld toont zich steeds minder bereid dat te doen.

China groeit naar anderhalf miljard inwoners toe. Die worden opgevoed met de idee dat zij de erfgenaam zijn van een 4.000 jaar oude, superieure beschaving, georiënteerd door een duidelijke culturele grondcode: het confucianisme. Vanuit dat perspectief verschijnt het Westen met zijn democratie, mensenrechten, internationale rechtsorde en legalistische manier van gelijk halen als een vervelende, schijnheilige, maar in het licht van zijn neergang bovenal clowneske aanwezigheid.

Loze emotie

De betekenis van Tiananmen is minder duidelijk dan dertig jaar geleden, hoofdzakelijk omdat de macht van het Westen steeds meer gelijkt op die van het Vaticaan. Jozef Stalin zou ooit hebben geïnformeerd naar het aantal tanks waarover de paus beschikt. Met dat verzonnen verhaal wilde men aantonen hoezeer een materialist zich kan verkijken op de macht van culturele invloed. Ook nadat de harde macht van het Westen was getaand, bleef zijn denken invloedrijk, wereldbreed. Zozeer zelfs dat kritiek op het Westen werd geleverd op basis van westerse opvattingen van rechtvaardigheid. Dat hoofdstuk wordt nu afgesloten. We evolueren snel naar een wereld zonder gedeeld moreel kompas. Onze verontwaardiging degradeert tot loze emotie, houdt op een wereldtransformerende kracht te zijn.

Zelfs de heldhaftige bestorming van de Normandische stranden verandert van betekenis. Ik stuit steeds meer op teksten waarin zij niet langer wordt beschouwd als een heroïsch moment in de strijd tussen liberalisme en nazisme, maar als een fase in het eeuwenoude gevecht tussen de Duitse cultuur en de Frans-Angelsaksische beschaving. Die laatste won beslissend, althans in het Westen, zo luidt dan het besluit. Maar de implosie van de Soviet-Unie daarentegen stelt de eeuwige Russische ‘ziel’ weer scherp tegenover die westerse beschaving. Het is toch even wennen aan een wereld waarin het Westen aan de zijlijn staat en zijn ideologieën, die ooit de wereld verdeelden, door beschavingen worden vervangen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234