Dinsdag 01/12/2020

Opinie

Waarom nieuwe maatregelen tegen corona altijd net te laat komen

Antwerps terras, dit weekend. Vrijdag kondigde de regering strengere maatregelen aan om Corona in te dijken.Beeld AP

Jesse Segers is bedrijfspsycholoog en econoom. Segers is rector van Sioo, Nederlands instituut voor organisatie- en veranderkunde in Utrecht en Honoray Associate professor aan de universiteit van Exeter, VK.

Er zijn nieuwe coronamaatregelen, maar het patroon is u misschien ook al opgevallen: ze komen steevast altijd later dan dat de experten willen. In België roepen we dan al snel dat onze ingewikkelde structuren de oorzaak zijn van de vertraging. Maar ook in landen met andere structuren zoals Nederland en Frankrijk is het patroon hetzelfde: de maatregelen komen altijd later dan wenselijk is. 

De oorzaak voor dit (te) late besluitvormingsproces is eerder te zoeken in de psychologie van de mens. Het virus zorgt er al acht maanden voor dat de evenwichten tussen gezondheid en economie, korte en lange termijn, individueel en collectief belang keer op keer verschuiven. En voor mensen – en beleidmakers zijn óók mensen – is het niet zo eenvoudig om steeds opnieuw de veranderende ernst van de situatie te herkennen en actie te nemen.

Mensen zijn namelijk geen rationele wezens. Onze hersenen maken cognitieve fouten. Eén van de belangrijkste in de context van een crisis is de ‘normaliteit fout’: de neiging bij ongeveer 70 procent van de mensen om op rampwaarschuwingen met ongeloof of minimalisering te reageren. Mensen geloven dat de dingen in de toekomst wel zullen functioneren zoals ze in het verleden normaal hebben gefunctioneerd. Iedereen dacht in het begin dat corona zoiets als griep was of dat het wel ingedamd zou worden zoals bij de ebola- of Sars-epidemie. En in september hadden velen van ons het gevoel dat we terug richting normaliteit gingen: de scholen, horeca, sportwedstrijden, werkplekken, etcetera waren weer open. En dan is het moeilijk om de rampwaarschuwingen opnieuw ernstig te nemen.

Een andere cognitieve fout die we maken is het fenomeen van ‘sluipende normaliteit’. De dagelijks of wekelijks gerapporteerde cijfers lenen zich hiertoe omdat ze in het begin traag of geleidelijk stijgen, waardoor er gewenning ontstaat. We ervaren dit als het nieuwe normaal, en komen dus niet tijdig in actie.

Daarnaast hebben beleidsmakers die succesvol zijn – en de eerste golf is uiteindelijk met succes teruggebracht – de neiging om steeds eenvoudigere modellen van de situatie te ontwikkelen. Dit is effectief in stabielere situaties, maar kan dus leiden tot falen als de situatie weer turbulenter wordt. Het is dus ook daarom goed nieuws dat we een nieuwe regering hebben, zodat er met frisse ogen gekeken kan worden naar de situatie.

Maar eenmaal we ons realiseren dat de oude normaliteit verdwenen is en dus geconfronteerd worden met toenemende onzekerheid, verdwijnt vaak onze motivatie om tot vernieuwing over te gaan. Onder druk van structurele, politieke en psychologische factoren kiezen beleidmakers er dan voor om eerder gekozen strategieën voort te zetten, zelfs wanneer betere informatie beschikbaar is.

Het is dan ook moeilijk voor de meeste mensen om informatie objectief te verwerken en te delen in tijden van stress en onzekerheid. We dienen namelijk ‘traag te denken’ om die cognitieve fouten te vermijden, terwijl we onder druk staan om snel te handelen. ‘Traag denken’ betekent: langzaam, inspannend, logisch, berekenend denken, in plaats van ‘snel denken’: automatisch, emotioneel, intuïtief … en dat op een stressvol moment waarop mensen de neiging hebben over te schakelen op ‘snel denken’. Het vraagt dus een goed gerepeteerde methode om informatie te verwerken, deze te delen met de juiste mensen en hun feedback te overwegen.

Hoe goed leiders ook mogen zijn in niet-crisissituaties, als ze geen ervaring of training hebben om te functioneren onder deze omstandigheden – en welke beleidsmaker heeft ervaring met zulke pandemie? - grijpen ze meestal terug op hun intuïtie, die gebaseerd is op opgebouwde ervaring in een stabielere context, en dus op hun reguliere routines die ‘meer van hetzelfde’ zijn en een crisissituatie kunnen verergeren door onder meer te laat te handelen.

Hier komt dan nog eens bij dat wanneer het misloopt we als mensen vaker last hebben van de self serving-fout: wat goed is ligt aan onszelf, wat slecht gaat is te wijten aan externe omstandigheden of anderen. Als beleidmaker is de eerste reflex dat het niet ligt aan het beleid dat je gemaakt hebt of de communicatie errond, maar aan die fameuze structuren waarin je werkt, of aan de burger die het beleid niet goed opvolgt.

Als u nu denkt dat dit laatste toch helemaal niet klopt, dat het niet aan u ligt, maar aan hen, onze beleidmakers… Kijk, dat is nu net wat u tot mens maakt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234