Zondag 18/04/2021

OpinieBarbara De Clercq & Bart Wille

Waarom je het gedrag van mensen niet en masse kan veranderen

null Beeld Photo News
Beeld Photo News

Barbara De Clercq & Bart Wille zijn verbonden aan de onderzoeksgroep Persoonlijkheidspsychologie, UGent.

Hoewel de COVID19-crisis de grootste interdisciplinaire samenwerking van de afgelopen eeuw tot stand bracht, werden gedragswetenschappers pas in een derde ronde mee aan tafel gevraagd. Na enkele chaotisch verlopen persconferenties bleek er plots interesse te zijn in expertise omtrent motiverende communicatie richting de brede bevolking.

Geen evidente opdracht, zo blijkt. Alle sensibilisering en media-aandacht ten spijt, moeten we aan het eind van dit bevreemdende jaar vaststellen dat heel wat mensen niet (meer) tot de beoogde gedragsverandering komen. Het zal je maar overkomen deel uit te maken van een geëngageerde expertgroep die dag en nacht het hoofd buigt over manieren om grip te krijgen op een van de belangrijkste parameters in de verspreiding van het virus: het menselijk gedrag.

Hoe komt het dat we ondanks alle expertise zoveel paden moeten bewandelen om het gedrag van grote groepen mensen te kunnen sturen in de richting van een doel? Een deel van dit antwoord situeert zich in het onderzoeksterrein dat individuele verschillen tussen mensen beschrijft.

Dit onderzoeksterrein doet geen afbreuk aan het belang van motiverende communicatie, die met zekerheid leidt tot een groter engagement op bevolkingsniveau om de maatregelen na te leven. Alleen kan motiverende communicatie de illusie wekken dat de juiste bewoording van beleidsmakers op élk individu binnen die bevolking dezelfde impact heeft. Deze verwachting steekt schril af tegen de grote verschillen in persoonlijkheid tussen mensen, die ertoe leiden dat dezelfde communicatie op zoveel manieren wordt gepercipieerd. Terwijl social distance-regels voor de één tot strikt en plichtsbewust gedrag leiden, betekenen ze voor iemand anders een richtlijn waar je wat mee mag knutselen. De ploeg van 11 miljoen die samen Corona moet verslaan is diverser dan vaak gedacht.

Kunnen we deze veelheid aan individuele verschillen in een kader gieten? Gelukkig wel. Decennia lang toonde onderzoek aan dat we individuele verschillen tussen mensen kunnen structureren in vijf grote bouwstenen van persoonlijkheid. Deze bouwstenen geven uiting aan ons denken, voelen en doen, waarbij hun onderlinge combinatie de unieke kleur geeft aan wie we zijn. Deze Big Five vormen een beschrijvend kader voor het begrijpen van menselijk gedrag, en kunnen een inschatting maken van de verwachte diversiteit in gedrag tijdens deze crisis.

Big Five!

1) Individuen wiens persoonlijkheid vooral gekenmerkt is door een uitgesproken Openheid voor ervaringen zijn leergierig en slaan zich door de crisis vanuit een drang naar informatie. Ze proberen het hoe en waarom van deze intrigerende periode zo goed mogelijk te analyseren. Ze zijn actief bezig met de evolutie in de cijfers van besmetting en zoeken op hoe het er in andere landen aan toe gaat. Ze waren tijdens de eerste lockdown allicht bij de eersten om te experimenteren met hulpmiddelen en tools voor telewerken. Ze handhaven zichzelf in deze crisis door een sterk innerlijk leven te ontwikkelen en putten kracht uit esthetische ervaringen zoals poëzie of muziek. Dit zijn de mensen die bij communicatie nood hebben aan onderbouwde argumenten en duidelijke grafieken, die ze kritisch zullen afwegen ten aanzien van het beleid in andere landen.

2) De gedroomde groep voor onze huidige beleidsmakers zijn de mensen die zich van meet af aan strikt houden aan de opgelegde maatregelen, omwille van plichtsbewustzijn en een diepgeworteld besef van verantwoordelijkheid. Deze mensen scoren hoog op Consciëntieusheid, beschouwen de maatregelen als een collectieve plicht, en weten zichzelf en hun omgeving op een efficiënte manier te organiseren. Ze stellen de maatregelen niet in vraag en maken schema’s en aftelkalenders om de dag voor zichzelf en hun kinderen te structureren. Ze komen hun huis vrijwel niet uit, kiezen zeer strikt een knuffelcontact en raadplegen regelmatig de websites met opgelijste regels om na te gaan of ze zich wel effectief houden aan wat mag en niet mag. Het spreekt voor zich dat dit de groep mensen betreft die niet aanwezig zijn op lockdown-feestjes, evenmin zal het hen overkomen een mondmasker te vergeten wanneer ze boodschappen gaan doen.

Het is aan de andere kant van deze dimensie (lage Consciëntieusheid) dat we een groep mensen vinden die de maatregelen niet nauw nemen, omdat het nu eenmaal mensen zijn die weinig zelfdiscipline hebben, onbedachtzaam door het leven gaan en weinig belang hechten aan ethische principes. Deze mensen overtreden de regels niet vanuit weinig medeleven voor anderen, maar eerder vanuit een gebrek aan de eerder beschreven aspecten van plichtsbewustzijn. Motiverende communicatie van de hoogste kwaliteit, sensibilisering of zelfs straffende mechanismen zal deze groep van mensen niet makkelijk tot de verhoopte gedragsverandering brengen.

3) Denk ook even aan de mensen die echt leven van en voor sociaal contact, de mensen met een uitgesproken eigenschap van Extraversie. Een maatregel als social distancing vormt voor hen zowat de ergst denkbare straf. Tijdens de zomerperiode konden ze niet genieten van een gezellig dagje op een overvol strand, terras of festival. De aankomende periode biedt hen evenmin een gezellige kerstmarkt om hun energie te kanaliseren en hun honger naar prikkels te stillen. Deze groep mensen heeft het afgelopen jaar een substantiële stijging in telefoniekosten ervaren, en veel energie gestopt in het creëren van sociaal verkeer binnen de toegelaten regelgeving. Als er extraverten bestaan, zijn er natuurlijk ook introverten. Zij nemen genoegen met een kleine sociale bubbel, en zijn stiekem opgelucht dat daarmee ook een hoop sociale druk wegvalt. Dit jaar geen kerstfeest met de ganse familie: “check”. Dit jaar eens geen nieuwjaarsreceptie op het werk: “dubbel check.”

4) Zo komen we bij de talrijke hartverwarmende verhalen vanuit het ganse land over de pure altruïsten die zich keihard inzetten om in deze moeilijke tijd degenen te helpen die het nog moeilijker hebben. Zij slaan zich door deze crisis met de gedachte dat dit het uitgelezen moment is om voor anderen iets te betekenen. Ze naaien, koken, organiseren online voorleessessies, applaudisseerden in het voorjaar en hingen lampjes in het najaar. Ze stelden trampolines ter beschikking voor kinderen die tijdens de eerste lockdown geen tuin hadden en maken nog steeds praatjes aan de ramen van de rusthuizen. Door steun te verlenen vinden zij zelf steun.

5) Tot slot zijn er de mensen die zich strikt aan de regels houden… maar eerder vanuit een algemeen gevoel van ongerustheid. Deze groep mensen zal zelfs in situaties met strikte hygiënische maatregelen emotioneel uit balans zijn uit angst voor besmetting. Zij zullen niet te bespeuren zijn in de winkelstraten op koopzondagen in december, en zelfs bij versoepelingen in maatregelen blijven ze vaak strikter in de omgang met anderen dan gevraagd wordt. Angstinducerende communicatie of campagnes zullen deze hoogscoorders op Neuroticisme ongetwijfeld tot een nog striktere naleving van de maatregelen motiveren. Het is de vraag of deze insteek relevant is, gezien dit soort input de mentale kwetsbaarheid van deze mensen uitermate belast en zij doorgaans al spontaan de maatregelen volgen.

Deze vijf persoonlijkheidseigenschappen staan uiteraard niet los van elkaar. Hun onderling samenspel, maar ook leeftijd en cultuur geven samen uiting aan de mate waarop we de gevraagde maatregelen naleven.

Brug?

Therapeuten, coaches of leerkrachten weten al lang dat interventies om gedrag te veranderen effectiever worden wanneer deze rekening houden met de persoonlijkheid van het individu. De weg naar gedragsverandering verloopt zelden uniform maar vereist vaak maatwerk. Hoe heterogener de groep is die je wil bereiken, en ‘de totale bevolking’ is zowat het summum van heterogeniteit, hoe moeilijker om het gewenste resultaat te bekomen.

Uiteraard kan dit niet betekenen dat we in de communicatie van maatregelen voor elk individu een aparte boodschap moeten bedenken. Maar een communicatiebeleid dat rijk genoeg is zodat een zo groot mogelijke groep van individuen zich aangesproken voelt, kan wél vruchtbaar zijn. Daarnaast, niet onbelangrijk, is het een feit dat het gedrag van sommige mensen zeer moeilijk te veranderen of aan te sturen is. Dit is de subgroep van mensen die hooguit tot gedragsverandering komt onder zeer strikte controle en autoriteit, eigen aan regimes die niet de onze zijn.

Laten we dus vanuit gedragswetenschappelijk perspectief nederig zijn, en erkennen dat een blijvende grip op het gedrag van de bevolking eerder beperkt is. “Waarom lijkt dit nu zoveel moeilijker dan pakweg 9 maand geleden?”, horen we de kritische lezer vragen. Wel, de eerste lock-down had het karakter van een acute levensomstandigheid, wat op korte tijd tot collectieve gedragsverandering leidt. Van zodra een situatie chronisch wordt, keren mensen terug naar het ‘baseline gedrag’ van voorheen. Door gewenning is de situatie haar dwingend karakter verloren. De speelruimte voor individuele verschillen tussen mensen werd dus weer groter. Deze parameter van “menselijk gedrag” lijkt daarom in de wiskundige groeimodellen die verwachte besmettingsgraad moeten voorspellen meer dan ooit de onbekende te zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234