Maandag 30/11/2020

OpinieDominiek Sandra

Waarom Jan Jambon ons flandriens maakt in de wielerronde van corona

Beeld Photo News

Dominiek Sandra is gewoon hoogleraar taalkunde en psycholinguïstiek aan de UAntwerpen.

Het was in De Zevende dag dat minister-president Jan Jambon zei dat je niet moet blussen als je huis niet in brand staat. Al snel kreeg hij te horen kreeg dat zijn keuken al in lichterlaaie stond. Twee dagen later zette hij zijn beeldspraak van het brandende huis weer in de kast. Samen met de aankondiging van strengere maatregelen opteerde Jambon voor andere beeldspraak. Wij zullen dit virus verslaan “in de spirit van de flandriens, die nooit opgeven, ook niet als het bergop gaat.” Waarom is de minister-president niet enkel van mening over de ernst van de situatie veranderd maar heeft hij ook zijn taalgebruik aangepast? Waarom vallen mensen eigenlijk over de keuze van een woord in zo een gezondheidscrisis?

Het antwoord ligt in de kracht van woorden, meer bepaald de kracht van metaforen. Een metafoor is een vorm van figuurlijk taalgebruik. In tegenstelling tot wat velen denken, komen die niet enkel voor in gedichten maar gebruiken we ze de hele tijd. Meer nog, we hebben metaforen nodig om over zaken te spreken die vrij abstract zijn. Zo spreken we over onze ecologische voetafdruk, een zwart gat, een vertrouwensbreuk, enzovoort. Om diezelfde reden zijn metaforen ook een dankbaar instrument om over de coronacrisis te spreken. Zelfs het zwarte gat van die crisis, de ‘lockdown’, heeft zijn metaforische naam te danken aan het gemak waarmee we figuurlijke taal spreken en begrijpen.

Metaforen behoren tot het arsenaal van onze favoriete taalinstrumenten omdat ze een aantal kenmerken delen. Met een metafoor kan je kort en kernachtig een beeld oproepen. Je hoeft niet één of meer zinnen te gebruiken; één woord of een paar woorden volstaan. Daarom zijn de coronametaforen van een oorlog, een tsunami, een schip dat op de klippen loopt zo populair. Stuk voor stuk roepen zij met weinig woorden het krachtig beeld op van een ramp. Maar het woord ‘ramp’ is toch ook kort? Dan zou het toch even goed moeten zijn als een metafoor? Toch voelen we dat dit niet zo is.

Dat komt omdat een metafoor een beeld oproept en “a picture is worth a thousand words”. Met een goed gekozen beeld breng je veel meer informatie over dan met veel woorden. Het doet er niet toe dat het beeld niet letterlijk past op wat je wil uitdrukken. Het gaat immers om wat het beeld oproept. Iedereen die Jan Jambon hoort zeggen dat het huis nog niet in brand staat, weet dat hij niet over een brand en een huis spreekt maar wil verwijzen naar alles wat ermee geassocieerd is: angst, vluchten, hulp zoeken om de brand te stoppen. Die metafoor zegt al die zaken in één keer. Bovendien komt ze heel anders over dan een nuchtere opsomming van die kenmerken zou doen. Ze roept een gevoel op: het gevoel dat we met een brandend huis associëren. En dat gevoel kan je niet oproepen door de aparte kenmerken op een rijtje te zetten in een zin.

Net omdat een metafoor via een woord een beeld oproept en sommige metaforen – in elk geval alle coronametaforen – via dat beeld een sterk gevoel oproepen, is het essentieel om de juiste metafoor te kiezen. De Vlaamse minister-president zal wellicht veel spijt gehad hebben van zijn woordkeuze in De Zevende Dag. Door te zeggen dat er niet geblust moest worden wilde hij de bevolking vertellen dat er geen reden was tot paniek. Door echter te stellen dat het huis niet in brand stond, tegen de achtergrond van exponentieel stijgende curves, activeerde hij echter net datgene wat hij wilde vermijden: de gedachte oproepen aan een brandend huis en bijgevolg het gevoel van angst bevestigen. Hij had de perfecte metafoor aangereikt om te benoemen wat velen al lang aanvoelden: de boel stond (wel) in brand! En eens het woord uitgesproken is, kan je het beeld en de bevestiging van het angstgevoel niet meer… blussen.

Twee dagen later kondigde dezelfde Jan Jambon strengere maatregelen aan. Zijn metafoor was toen al zo vaak tegen hem gebruikt dat hij wijselijk zijn toevlucht nam tot een andere: die van de flandrien. Hoewel de Vlaamse regering net strengere maatregelen had genomen – het huis stond volgens hen nu wel in brand – kon hij moeilijk nog diezelfde metafoor in de mond nemen en de brand bevestigen. Dan zou hij angst zaaien bij de bevolking, terwijl hij dat net wilde vermijden. Dat was ook vorige zondag al zijn doel geweest maar toen leverde hij ongewild de demonstratie dat foute taalkeuzes soms grote (zelfs politieke) gevolgen kunnen hebben. Op dinsdagavond stemde hij zijn taalgebruik echter veel beter af op dat doel. Wat kan de modale Vlaming immers meer bekoren dan het beeld van de flandrien? Een beeld dat sterke positieve associaties oproept: sterkte, moed, vechtlust en wilskracht. Van lijden ook, volharding en doorzettingsvermogen. En ten slotte van winnen en fierheid op de prestatie. In wielerminnend Vlaanderen is dit beeld van de flandrien ook sterk herkenbaar. Eddy Merckx behoort tot het collectieve geheugen van elke rechtgeaarde Vlaming. Daardoor werkt het beeld ook verbindend: er ontstaat een wij-gevoel want de koers is van ons. “Wij” is dan ook een woord dat Jambon ook gebruikte: “We zijn bezig aan een zeer moeilijke wielerronde”. Ook al is dit uiteraard een vorm van peptalk – als beleidsmaker moet je uiteraard de bevolking moed inspreken – het taalgebruik is dit keer perfect geslaagd.

Metaforen zullen uiteraard de Covid-19-crisis niet oplossen. Ze zullen evenmin de bevolking geruststellen. Het zou naïef zijn om de kracht van taal te overschatten. Niettemin laat Jambons debacle van het brandend huis zien dat de keuze van een woord belangrijker is dan we soms denken. Een woord maakt beelden en gevoelens wakker en als die niet aansluiten bij je doel en het publiek dat je wil bereiken, dan kan je daar zwaar op afgerekend worden. Dan kan er iets in brand vliegen dat je soms niet meer geblust krijgt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234