Zondag 25/07/2021

OpinieJef Maes

Vandaag is de wet op de achturendag in België 100 jaar oud. Reden om te vieren?

Jef Maes, oud-ABVV-topman, maakte zijn thesis in 1981 als geschiedenisstudent aan de UGent over de achturendag. Samen met Stiene Van Rie auteur van De werkdag en Minder=meer.

Vandaag is de wet op de achturendag in België 100 jaar oud. Op naar de vierdagenwerkweek?

Voor de industrialisering werkten de mensen niet altijd zo gedisciplineerd als vandaag. In de Middeleeuwen werd het aantal arbeidsuren aangepast aan de seizoenen, en aan de persoonlijke noden. Men leefde niet om te werken, men werkte om te leven. Er moest hard gewerkt worden, maar er werd ook veel gefeest. Talrijke pogingen van keizers en keizerinnen om een sluitingsuur op te leggen aan de herbergen mislukten. Onder de Franse overheersing probeerde men de “republikeinse kalender” in te voeren – versta: het aantal feestdagen beperken – maar om zich weer populair te maken moest Napoleon in 1805 opnieuw de oude kalender instellen ‘die aan de mooie meiden zou toelaten vaker te dansen’.

Het zou nog 200 jaar duren eer het werkvolk gedisciplineerd raakte. De eerste ondernemers klaagden voortdurend dat hun arbeiders ongewettigd afwezig waren. Begin 19de eeuw betaalde Lieven Bauwens zijn werknemers op voorhand, zodat hij ze door de politie kon laten ophalen als ze weer eens afwezig waren.

In de 19de eeuw werd dan ook een brainwashing betracht met de lancering van spreuken als “Arbeid adelt” en “Ledigheid is het oorkussen des duivels”.

Toch bleven een paar gebruiken nog lang en hardnekkig bestaan. Zo was het de gewoonte om op zondagavond uit te gaan. Op maandag was men dan vaak ongewettigd afwezig met een kater. Men noemde dat de “blauwe maandag”. Toen de achturenwet de “Engelse week” als model voorop schoof, gingen 10.000en in de Waalse mijnbekkens in staking, omdat men de “Belgische week” wilde. Men wilde zondag en maandag vrij, i.p.v. zaterdag en zondag.

Strijd

De kapitalistische productiewijze had het leven van de arbeiders verslechterd. De mens vervreemdde ook van zijn werk. Vanaf 1890 werd 1 mei gevierd onder het motto van de achturendag: 8 uren werken, 8 uur slapen, 8 uur rust. In 1891 schreven Cox en Webb, twee Engelse sociologen, dat ‘België tot nu toe het land is geweest waar de kapitalistische uitbuiting het meest onbeteugeld is doorgevoerd’. Pas na een gewelddadige opstand in 1886 werd bepaald dat jongens beneden 16 jaar en meisjes beneden 21 jaar niet meer dan 12 uur per dag mochten werken.

Pas na WO I veranderde de krachtsverhouding. In Rusland lukte de eerste communistische revolutie, en ook in andere landen was opstand en gemor. Hier vertaalde dat zich in een enorme opbloei van de vakbond. De Syndicale Kommissie – het toenmalige ABVV – lanceerde de oproep om niet aan het werk te gaan tenzij voldaan werd aan drie eisen: invoering van het minimumloon, erkenning van de vakbond, en een maximum van 8 uur werken per dag (toen nog 6 dagen per week). “Het voornaamste argument van de tegenstanders bestaat erin te zeggen dat de toepassing van de achturendag onze industrie in een nadelige toestand zou brengen tegenover onze concurrenten van andere landen. Het is het eeuwige argument van alle die, ten allen tijde, sociale hervormingen bestreden hebben.”, aldus de krant Vooruit.

In de strijdbaarste sectoren werd hevig gestaakt, in de mijn- en metaalsector werden voor het eerst paritaire comités opgericht, en uiteindelijk werden paritaire akkoorden afgesloten die vanaf 1 april 1920 de achturendag invoerden. Hier vond het ontstaan van ons sectoraal overleg in België plaats. Andere sectoren volgden. In de steengroeven werd meer dan 3 maanden niet gewerkt. Uiteindelijk zal 2/3’de van de werknemers de achturendag verkrijgen door syndicale strijd.

Ondertussen werd in de toenmalige Internationale Arbeidsorganisatie in 1919 in Washington een eerste conventie afgesloten: die voor de geleidelijke invoering van de achturendag.

Door de invoering van het Algemeen Stemrecht zaten de socialisten in België voor het eerst in de regering, en Joseph Wauters, socialistisch minister van Arbeid, slaagde er 100 jaar geleden met veel moeite in om de Belgische wet op de achturendag te laten stemmen, die gebaseerd was op die conventie van Washington.

De viering hiervan nam bijna religieuze proporties aan. Toen Wauters een bezoek bracht aan Gent, werd een haag gevormd tussen het station en de Vooruit, en werd op het refrein van de Marianne gezongen: “Heil, heil, Jozef Wauters. Het dankbaar volk heft juichend een hoerah!” Straten werden herdoopt tot “Achturenstraat”, en volkshuizen werden “Achturenhuizen”.

De inkt was nog niet droog, en de socialisten waren amper gewipt uit de regering, of de reactie kwam op gang. Net zoals vandaag probeerde men de wet op de arbeidsduur te omzeilen door “een krediet van 120 overuren” toe te laten, via een wetsontwerp van de christendemocratische minister Moyersoen. Door massale mobilisatie wist men dit uiteindelijk te verhinderen.

Never ending strike

Met de algemene staking van 1936 werd de eerste week betaald verlof ingevoerd, via het eerste interprofessioneel overleg, dat typisch model zou blijven voor België. Later zal men op dezelfde manier geleidelijk de 2’de, 3’de en 4’de week betaald verlof invoeren.

De strijdbaarste sectoren verkregen eerst de 45, later de 40 urenweek. De interprofessionele akkoorden van begin de jaren’70 zullen deze veralgemenen. Het was nog de tijd waarin productiviteit en winsten verdeeld werden over patroons en werknemers.

Daaraan kwam een eind met de petroleumcrisis in 1974. De werkloosheid steeg enorm, en de vakbonden probeerden die te pareren met de lancering van de 35-, later zelfs van de 32 urenweek, met de vierdagenweek.

Maar 50 jaar later moeten we constateren dat de gemiddelde arbeidsduur al decennia stagneert op 38 uur per week. Arbeidstijd is flexibeler geworden, en het is nog maar de vraag of de vakbonden nog de krachtsverhouding en de creativiteit zullen vinden om de vierdagenweek te veroveren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234