Dinsdag 26/01/2021

OpinieMarleen Temmerman & Els Torreele

Van wie is het coronavaccin? Van het volk, vinden wij

De vaccinatiecampagnes lopen volop, althans in rijkere landen.Beeld AFP

Els Torreele is onderzoeker aan het Institute for Innovation and Public Purpose, University College London, en voormalig directrice van de ‘Toegang tot Geneesmiddelen’-campagne van Artsen zonder Grenzen. Ze is bio-ingenieur en doctor in de wetenschappen van de VUB. 

Marleen Temmerman is professor emeritus aan de UGent, directeur bij de Aga Khan University in Kenia, voormalig directeur bij de Wereldgezondheidsorganisatie en voormalig sp.a-senator.

Het is een formidabele krachttoer dat wetenschappers in minder dan een jaar sinds het uitbreken van de Covid-19-pandemie verschillende vaccins hebben ontwikkeld. De grootste uitdaging is nu deze vaccins uit te rollen over de hele wereld. Want zonder effectieve vaccinatieprogramma’s zijn vaccins waardeloos.

Om de pandemie zo snel mogelijk onder controle te krijgen en ons sociaal en economisch leven opnieuw op te nemen, moeten twee voorwaarden vervuld worden, namelijk voldoende vaccins, beschikbaar voor iedereen, en een effectieve globale vaccinatiestrategie. Dit is niet enkel een kwestie van rechtvaardigheid of solidariteit, maar ook van gezond verstand en in zekere mate van eigenbelang. Om het met WHO-directeur-generaal Dr. Tedros te zeggen: “No one is safe until everybody is safe.”

Spijtig genoeg is de realiteit anders. Terwijl België en andere westerse landen zich met de eerste beschikbare vaccins opmaken voor massale vaccinatiecampagnes, blijken vaccinnationalisme en commerciële monopolies, eerder dan wereldvolksgezondheid, de overhand te nemen. De VS, het VK, de EU en enkele andere rijke landen hebben de verwachte vaccinproductie van 2020 en 2021 al grotendeels opgekocht voor vaccinatie in eigen land. En omdat de beperkte commerciële productiecapaciteit niet toelaat iedereen op hetzelfde moment te bevoorraden, wordt er nu al hevig geruzied over welk land als eerste genoeg vaccins te pakken krijgt om de hele bevolking te vaccineren.

De rest van de wereld zal allicht tot 2022 of later moeten wachten op toegang tot levensreddende vaccins met bewezen veiligheid en werkzaamheid. Zelfs het meest aan het virus blootgestelde gezondheidspersoneel, naar schatting 10 procent van de covidinfecties, zal het in veel landen nog lang zonder vaccin moeten stellen. Tenzij we het dringend over een andere boeg gooien.

Twintig jaar geleden hebben we een gelijkaardige crisis meegemaakt rond hiv/aids-geneesmiddelen. Toen de dodelijke ziekte aids dankzij nieuwe virusremmers kon getransformeerd worden in een chronische aandoening in rijke landen, bleek dat deze levensreddende geneesmiddelen ontoegankelijk waren in de rest van de wereld. Hoge prijzen en patentmonopolies van farmaceutische bedrijven stonden toen in de weg; de logica van de markt volgt winstbejag eerder dan medische noden. Maar dankzij politieke wil en solidariteit van de rijkere landen werden innovatieve en humane oplossingen gevonden om die geneesmiddelen op grote schaal en tegen een lage prijs beschikbaar te maken voor de miljoenen mensen in het Zuiden, die anders een zekere dood te wachten stond. Omdat geneesmiddelen geen luxegoederen zijn, en dat geldt zeker voor vaccins.

Maar solidariteit en liefdadigheid volstaan niet om een globale gezondheidscrisis aan te pakken, zoals ook de voorzitter van de Afrikaanse CDC John Nkengasong blijft herhalen. We hebben structurele oplossingen nodig voor Covid-19 en volgende pandemieën, die toelaten dat landen en regio’s ook voor zichzelf kunnen opkomen. De race voor een vaccin heeft, dankzij jarenlang onderzoek aan universiteiten en publieke onderzoeksinstellingen en met massale overheidssubsidiëring, in sneltempo werkzame vaccins geleverd. Hun exploitatie is echter exclusief in handen van enkele commerciële bedrijven die op basis van massale vooraankoopcontracten het berekende risico namen om er hun productiecapaciteit voor in te zetten.

Nu we dankzij die collectieve inspanning weten welke vaccins veilig en effectief zijn, moeten we als internationale gemeenschap alles in het werk stellen om deze vaccins op voldoende schaal op alle continenten te produceren, en ze snel beschikbaar te maken voor diegenen die er meest nood aan hebben. Dit vereist dat zowel het recept als de knowhow voor de productie vrij gedeeld worden, zodat andere landen naar behoeven hun eigen productie kunnen opzetten. In tijden van pandemie is er geen plaats voor exclusieve eigendomsrechten, prijsopbod en concurrentie voor marktaandeel en artificiële schaarste die eigen zijn aan het farmaceutische businessmodel.

Sinds het begin van de pandemie hebben wereldleiders opgeroepen om covidvaccins te beschouwen als ‘people’s vaccines’, vaccins van het volk, die voor iedereen beschikbaar en toegankelijk moeten zijn. Het is tijd om de daad bij het woord te voegen, en commerciële monopolies en vaccinnationalisme te vervangen door een collectieve volksgezondheidsstrategie waarin vaccins die grotendeels met publieke middelen werden ontwikkeld als een gemeenschappelijk goed worden beschouwd. Dit is niet alleen het juiste om te doen uit solidariteit, maar ook uit puur belang van iedereen. Want een globale pandemie vergt een globaal antwoord, alleen zo kunnen we het virus effectief indammen.

Dr. Jonas Salk, de uitvinder van het poliovaccin, verzette zich tegen het patenteren ervan. Toen hij gevraagd werd wie dan het vaccin bezit, was zijn antwoord “The people, I would say.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234