Zaterdag 27/02/2021
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

Universiteiten hebben mee de ‘post truth’-filosofie verspreid

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij schrijft tweewekelijks op zaterdag.

De invloed van het prille internet baarde hen zorgen. Daarom vroegen verschillende landen al in 1993 dat informatie die grenzen overschrijdt “objectief, verantwoordelijk en onpartijdig” zou zijn. Zij deden dat op de VN-wereldconferentie over mensenrechten in Wenen. De VS en een aantal Europese landen hebben zich daar met man en macht tegen verzet. Het zou leiden tot censuur.

In de landen die toen door het Westen de les werd gespeld, lagen op 6 januari waarschijnlijk bij het miljard mensen dubbel van het lachen. Een privébedrijf censureerde de president van de Verenigde Staten wegens onvoldoende objectief en verantwoordelijk.

Censuur geprivatiseerd, Führer Zückerberg opperrechter… en de reactie is schuchter. Oorverdovend is de stilte ter linkerzijde. Dat heeft waarschijnlijk met Trump te maken, die tal van onheilspellende tendensen aan het oog onttrok: de onaanvaardbare macht van de Big Tech en de cybergiganten, de populariteit van complotdenken, de devaluatie van waarheid, de aftakeling van vertrouwen, het ridiculiseren van conventionaliteit. Al die ontwikkelingen waren er al lang voor Trump, maar hij trok zozeer de aandacht dat men blind werd voor de oorzaken van trumpisme.

Sinds een paar eeuwen duikt complotdenken op telkens wanneer schokkende gebeurtenissen om een verklaring vragen. Een moeilijk te aanvaarden verkiezingsnederlaag, politieke vertegenwoordigers die niet meer vertegenwoordigen, een moordende pandemie… waarom? Omdat de deep state een coup pleegt, een wereldwijd netwerk van pedofiele satanisten alle belangrijke politieke posten bekleedt en Bill Gates het virus verspreidde om chips bij iedereen te kunnen inplanten. Als die complotten niet te bewijzen zijn, is dat toch wel het beste bewijs zeker dat het om echte complotten gaat. 

Daar loopt het denken mis. Regel één van het wetenschappelijke denken is dat niets als waar kan worden aanvaard als niet een procedure kan worden bedacht waarmee zou kunnen worden aangetoond dat het niet waar is. Ons onderwijs faalt omdat het onvoldoende mensen met die regel vertrouwd maakt. Ik vrees zelfs dat velen de school verlaten zonder hem te begrijpen. Wat minder gejank over Trump, wat meer wetenschappelijk denken in ons onderwijs, het zou helpen.

Wie regel één van het wetenschappelijk denken niet onder de knie krijgt, kan worden uitgelegd dat complotten weliswaar mogelijk zijn, maar dat de meeste van die theorieën erg onwaarschijnlijk en in een aantal gevallen aantoonbaar onjuist of zelfs onmogelijk zijn. Dat aanvaarden veronderstelt echter vertrouwen in experts. Mensen stellen van oudsher weinig vertrouwen in degenen die zich voorstellen als hun vertegenwoordigers, zoals politici. Zij willen weten of die hen wel echt vertegenwoordigen, willen hen desgevallend kunnen wegstemmen. Naarmate experts in centrale banken, als rechters, wetenschappers of virologen voor politicus spelen – wat zij steeds gretiger doen – verliezen zij vertrouwen. Zij worden dan gewantrouwd net als de echte politici, gehaat zelfs omdat men ze niet kan wegstemmen. Daarom blijven zij beter bij hun leest, zoekend naar een manier om doeltreffend te adviseren zonder zich in de plaats van de politiek te stellen. Een democratie heeft vertrouwen in expertise evenzeer nodig als zij politici nodig heeft die zich aan het oordeel van de kiezer onderwerpen.

Geloof in de waarheid

Vertrouwen in expertise veronderstelt dan weer geloof in waarheid. Dat werd binnen haar bastion, de universiteit, systematisch ondergraven. De agressor gaat onder verschillende namen, postmodernisme, cultuurmarxisme, French Theory, neo-nietzscheanen… Hun stelling is dat waarheid niet bestaat. Wat geldt als waarheid is de uitkomst van machtsstrijd, de vertaling van dominantie. Dat fascistische denken – macht baart recht en waarheid – werd en wordt als filosofie verspreid in verschillende studierichtingen, meer nog aan de Amerikaanse dan aan de Europese universiteiten. De universiteiten lieten betijen. Het ging immers om betalende of gesubsidieerde studenten. De verantwoordelijken reageren nu verontwaardigd omdat die filosofie van de post truth bredere lagen van de bevolking bereikt en elke fact check wordt beschouwd als repressie.

Laten we wat meer aandacht besteden aan de ontwikkelingen die een Trump mogelijk maken, wat minder aan de man zelf. Hij is weliswaar goed voor één les. Verkies enkel nog mensen die zich aan de regels houden, de geschreven regels, maar ook de ongeschreven regels, al die conventies en tradities die een politiek ambt omgeven. Laat excentrieke figuren als Trump zich bezighouden met kunst of circus of iets dergelijks, maar hou ze weg van politiek. Reserveer dat beroep voor voorspelbare, conventionele types.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234