Maandag 23/05/2022

Opinie

Uitgerekend visumkwestie is uitgelezen voorbeeld van rol die rechters moeten spelen in een rechtsstaat

Michael Milojkowic en Anja Wijnants Beeld rv
Michael Milojkowic en Anja WijnantsBeeld rv

Michael Milojkowic, Anja Wijnants, Caroline De Groote, An Maes, Marleen Maes, Manjula Ekka, Joëlle Camu en Barbara Verdickt zijn rechters in Vreemdelingenzaken. Dit stuk bindt enkel de auteurs en niet de instelling tot dewelke ze behoren.

Michael Milojkowic en Anja Wijnants ea

Een rechter die beleid maakt, ondergraaft de democratie”, titelde onlangs een opiniestuk van socioloog Mark Elchardus in deze krant (DM 14/10). Met die klinkende kop zijn wij, rechters, het alvast roerend eens.

Elchardus trekt van leer tegen de beschikking van de rechtbank van eerste aanleg van Luik over de Soedanese transitmigranten. Het komt ons niet toe om ons uit te spreken over zijn stelling dat de rechter in Luik aan het beleid zou wensen te raken. Op dat punt vertrouwen we op het verdere verloop van de rechtsgang. Zoals hierna nog duidelijk zal worden, is dat ook dé weg gebleken in de gemediatiseerde visumkwestie.

De auteur gaat echter verder, en stelt in het algemeen het systeem van de rechtsbescherming in vraag. Deze bijdrage wenst een genuanceerder beeld te geven over de rol van de rechter in de rechtsstaat dan wat in het opiniestuk beschreven staat. Het stuk geeft immers blijk van een stuitend gebrek aan reflectie over de mensenrechten en hun plaats in de juridische wereld.

De normen die het vreemdelingenrecht beheersen zijn niet alleen van nationaal, maar ook en – steeds meer – van Europees en internationaal niveau. De bepaling waarover het in dit geval gaat is het artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Deze bepaling is universeel en absoluut. Dit betekent dat ze algemeen geldend is voor iedereen en zonder enige uitzondering het verbod inhoudt om een persoon uit te zetten naar een land waar deze een reëel risico loopt op foltering of onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing.

Het is destijds, in 1955, de wil van de democratisch verkozen Belgische wetgever geweest om toe te treden tot dat verdrag. Daarmee heeft de wetgever aan de uitvoerende macht (het bestuur dus) de plicht opgelegd om rekening te houden met de mensenrechten wanneer zij beslissingen neemt ten aanzien van burgers. Aan de rechterlijke macht werd de taak toebedeeld om te controleren of de beslissingen van de uitvoerende macht op dit punt voldoen. Een mooi samenspel van de verschillende machten dus, waarbij geen enkele macht absoluut mag zijn. Een systeem van checks and balances, zo u wil.

Dat het bestuur zich aan de wet moet houden is vanzelfsprekend niet alleen zo in het asiel- en migratierecht, maar ook in alle andere gevallen waarin het eenzijdige beslissingen neemt ten aanzien van de burger. Een huiseigenaar die wordt geconfronteerd met een vergunning voor een varkensstal op een naburig perceel, een wapenliefhebber aan wie een wapenvergunning wordt geweigerd, een sportclub die geen hernieuwing krijgt van zijn subsidies,… alle hebben zij het recht om zich tot de rechter te wenden om te laten controleren of de overheid bij haar beslissing de wet correct heeft toegepast en zich als een behoorlijk bestuur heeft gedragen.

Door de wet- en decreetgevers van dit land werd een systeem van geschillenbeslechting in het leven geroepen, ter bescherming van de burger. Een onafhankelijke rechterlijke controle op beslissingen die door de overheid worden genomen ten aanzien van elk van ons, vormt finaal de enige en essentiële garantie dat het bestuur zich net als alle burgers houdt aan de wetten die werden gestemd door het democratisch verkozen parlement. Zonder deze controle, zou de overheid niet kunnen worden teruggefloten wanneer zij haar burgers beslissingen oplegt die niet wettig zijn. Dit geldt ook voor vreemdelingen wier integrale rechtspositie vaak afhankelijk is van een eenzijdige overheidsbeslissing inzake verblijf en/of verwijdering.

Het is met andere woorden de essentie van een rechtsstaat dat de macht van de staat door wetten wordt gereguleerd en dat burgers tegen de macht - en soms ook de willekeur - van de staat worden beschermd door onpartijdige en onafhankelijke rechters die gehoorzaamheid aan de grondwet en de wetten van het Belgische volk hebben gezworen. Zij zijn de enigen die aan het einde van de rit een arbitraire of kennelijk onredelijke overheid een halt toe kunnen roepen, zodat de burger de gevolgen van een onwettige beslissing niet hoeft te ondergaan.

Terug naar het opiniestuk van Elchardus. De ongefundeerde stelling dat mensen in Polen en Hongarije hun stem geven aan radicale partijen omdat zij van oordeel zijn dat “de zogeheten rechtsstaat een regering van rechters is geworden” en andere aantijgingen laten we voor de rekening van de auteur. De geschiedenis leert dat dictaturen pas ontstaan als de onafhankelijke rechterlijke macht wordt afgeschaft en burgers zich niet langer kunnen verdedigen tegen het bestuur. Dat een rechterlijke uitspraak “enkel via een verdere juridische beroepsprocedure kan worden aangevochten” is net de essentie van een rechtsstaat en de garantie dat fouten in een beschikking, vonnis of arrest kunnen worden rechtgezet. Ook rechters zijn mensen en kunnen zich vergissen, weet u.

De opmerking dat het niet de eerste keer is dat in verband met migratie en asiel een rechter verregaande beslissingen neemt die eigenlijk genomen moeten worden door de politiek, kan niet anders worden gelezen dan een verwijzing naar de visumkwestie. Net deze problematiek is een heel mooi voorbeeld gebleken van de rol die rechters kunnen en moeten spelen in een rechtsstaat. In deze kwestie had de rechter de casus voorgelegd aan het Hof van Justitie van de Europese Unie. Daar hebben alle partijen, dus ook alle lidstaten, hun standpunt kunnen duidelijk maken. Het Hof heeft oor gehad voor het eensgezind standpunt van de lidstaten en een uniforme interpretatie opgelegd die nu in de hele Unie geldt en die het voor een vreemdeling die zich buiten de EU bevindt onmogelijk maakt om op grond van de visumcode asiel aan te vragen bij een ambassade naar wens. Het rechtssysteem heeft dus in al zijn facetten gewerkt.

Tot slot verwijzen wij graag naar de toespraak van Lord Chief Justice John Thomas, die recent nog stelde dat rechters moeten opkomen voor hun principes en altijd bereid moeten zijn om te vechten voor hun onafhankelijkheid en voor de vrijheid waarop onze democratieën zijn gebaseerd. Bij deze.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234