Zaterdag 21/09/2019

Column

Uiteraard is het karikaturaal, maar in dit geval niet onterecht: Macron is de kandidaat van het geld

Mark Elchardus. Beeld Franky Verdickt

Mark Elchardus is professor emeritus sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Als enkel de 16 miljoen Fransen die in de eerste ronde voor Emmanuel Macron of Marine Le Pen stemden, morgen uitrukken en wederom voor hun kandidaat kiezen, wint Macron met 53 procent van de stemmen. We weten niet hoeveel van de 19,5 miljoen Fransen die in de eerste ronde voor een andere kandidaat kozen, morgen zullen stemmen. Wat iedereen op de avond van 23 april wel heel zeker meende te weten, is dat de ruime meerderheid van hen voor Macron of, preciezer, tegen Le Pen kiest. Daarom leek het toen al onvermijdelijk dat Macron naar het Elysée zou wandelen. 

Hij is de man van het onvermijdelijke. Niet alleen zijn overwinning lijkt onvermijdelijk, maar hij verdedigt zijn programma ook steevast met het argument dat wat hij voorstelt onvermijdelijk is. Zijn liberale keuzes lijken hem natuurwetten. 'Er is geen alternatief' luidt de kern van zijn programma en van zijn campagne: Le Pen is geen alternatief. Inderdaad.

Aanbodsocialisme

Macrons tocht naar het Elysée begint in feite in New York, op 14 mei 2011. Hij was toen nog vennoot en zaakvoerder bij de Rothschild-bank. Voor het grote publiek een onbekende. De gedoodverfde kandidaat van de Parti Socialiste in de komende Franse presidentsverkiezingen van 2012, waande zich die dag, in een suite van het New Yorkse Novotel, een 18de-eeuwse libertijnse vorst. Exit Dominique Strauss-Kahn. 

François Hollande moest zich holderdebolder op de campagne en het ambt van president voorbereiden. Hij nam de slimme Macron mee naar het Elysée en omdat Hollande er zo weinig van bakte, werd de kandidaat van zijn partij, Benoît Hamon, twee weken geleden afgeslacht en kon de ambitieuze Macron met een eigen beweging, En Marche!, zijn kans grijpen.

De band tussen Strauss-Kahn en Macron is overigens inhoudelijker dan die sequentie van gebeurtenissen suggereert. Onder de Amerikaanse president Reagan werd 'supply side economics' – aanbodeconomie – de toonzettende doctrine. Zij beoordeelt vooruitgang louter op basis van economische groei (niet bijvoorbeeld op basis van een evenwicht tussen economische groei, werkgelegenheid, bestaanszekerheid en gezondheid). Die theorie gaat er verder van uit dat economische groei het best wordt bevorderd door kapitaal hoge winsten te laten maken, door de bescherming van arbeid af te bouwen en markten te openen. Voor de sociaalvoelende en goedgelovige mensen wordt daaraan toegevoegd dat de grote winsten wel zullen 'doorsijpelen' naar iedereen en tevens een stevige verzorgingsstaat zullen mogelijk maken. 

Strauss-Kahn introduceerde in de Franse socialistische partij het begrip 'aanbodsocialisme'. Dat inspireerde het beleid van Emmanuel Macron toen die minister van Economische Zaken werd. Zijn kabinet zat vol met voormalige medewerkers van Strauss-Kahn. Deze Strauss-Kahniens zoals de Fransen ze noemen, zijn ook nu in zijn campagneteam sterk vertegenwoordigd.

De socialistische wereldorde

Men kan stellen dat de Franse socialisten met Macron, en een generatie vertraging, de Derde Weg insloegen. Als die analyse in de media opduikt, wordt doorgaans verwezen naar Gerhard Schröder, Helmut Schmidt, Bill Clinton en Tony Blair als boegbeelden van die beweging. Dat onderschat schromelijk de rol die Franse socialisten hebben gespeeld in het maken van de wereld van gedereguleerd, gefinancialiseerd en geglobaliseerd kapitalisme. De Derde Weg is eigenlijk maar een ideologische aanpassing aan die wereld. 

Pascal Lamy, kabinetschef van Jacques Delors toen die Commissievoorzitter was, later EU-commissaris voor Handel en nog later voorzitter van de Wereldhandelsorganisatie, stelt: “Om te liberaliseren kan je in Frankrijk niet op rechts rekenen. Links heeft moeten liberaliseren omdat rechts het niet zou hebben gedaan.” 

Hij wordt geciteerd in het boek van Rawi Abdelal, Capital Rules, over de regels van het mondiale kapitalisme. In dat boek betoogt de auteur, professor aan de Harvard Bussines School, dat het vooral vier Franse socialisten zijn (Delors, Lamy, Camdessus en Chavranski) die Europa hebben geliberaliseerd en die de instellingen van het mondiale kapitalisme vormgaven. In de plaats van de wilde, belangengedreven globalisering bouwden zij aan een neoliberale wereldorde. De orde die, als ze zich uit in het liberaliseren van handelsbetrekkingen, ook al eens zorgt voor failliet en werkloosheid en, als ze zich uit in de deregulering van de financiële markten, geregeld leidt tot destructieve crisissen.

Dat is de wereld van Emmanuel Macron, het liberale denken waarin hij gevormd is, de netwerken die hij tot de zijne heeft gemaakt, waarvan hij de nieuwe vertegenwoordiger is. Uiteraard is het karikaturaal, maar in dit geval niet onterecht te zeggen dat hij de kandidaat is van het geld. Op de vooravond van de eerste ronde citeerde ik hier de uittredende president Hollande toen die in 2012 zijn campagne lanceerde: “Laat me eerst en vooral zeggen wie mijn echte tegenstander is. Hij heeft geen naam, geen gezicht, geen partij … het is de wereld van het geld." 

De belofte, daarin vervat, werd door Hollande gebroken toen hij zijn linkse minister van Economische Zaken Montebourg de laan uitstuurde en verving door Macron. Een paar dagen geleden schoten die woorden ook Marine Le Pen te binnen: “De vijand van het Franse volk is nog steeds de wereld van het geld”, zei ze “maar nu heeft hij een naam, een gezicht, een partij. Hij is kandidaat voor het presidentschap en heet Emmanuel Macron.”

Kiezen tussen pest en cholera

De Fransen staan voor een merkwaardige keuze: tussen een vertegenwoordiger en verdediger van de oorzaken van de huidige crisis en een exponent van de gevolgen van die crisis; tussen een vertegenwoordiger van het kosmopolitische gefinancialiseerde kapitalisme en een vertegenwoordiger van de etnisch-nationalistische reactie daarop.

Affiches van Macron en Le Pen, die samen maar een derde van de kiesgerechtigden vertegenwoordigen. ‘Zij bezetten het hele politieke veld, maar een meerderheid van de Fransen oordeelt dat een van de kandidaten daar niet hoort te zijn en kiest daarom voor iemand met wie zij het niet eens is.’ Beeld AFP

Hoe zwak ook zijn campagne (en blind voor de mogelijke lessen van brexit en Trump), de overwinning van Macron lijkt me zeker. Deze verkiezing laat wel zien hoezeer de nationaal-populisten oprukken. Marine Le Pen zal morgen vele miljoenen kiezers meer achter zich krijgen dan haar vader in 2002. Die behaalde in de tweede ronde nauwelijks een hoger percentage van de stemmen dan in de eerste (17,8 versus 16,9). Marine Le Pen zal haar score tussen de eerste en de tweede ronde nagenoeg verdubbelen. 

Veel kans ook dat het Front National bij de wetgevende verkiezingen in juni een honderdtal zetels verovert in de Assemblée Nationale, waar ze er nu twee bezetten. Onderzoek zal het moeten uitwijzen, maar de campagne van Macron heeft het draagvlak van extreemrechts waarschijnlijk niet verkleind, wel integendeel.

De twee mensen die het morgen tegen elkaar opnemen, kregen samen slechts 44 procent van de stemmen in de eerste ronde; amper 34 procent van de stemgerechtigden stemde op hen. De meerderheid die nu beweert morgen te gaan stemmen voor Macron, doet dat omdat ze tegen Le Pen zijn… cholera minder erg vinden dan de pest. 

Dit is niet de eerste keer dat de instellingen van de 5de Republiek tot een dergelijke situatie leiden. De rijkdom aan politieke tegenstellingen aanwezig in de eerste ronde verdwijnt; mensen die een derde van de kiesgerechtigden vertegenwoordigen bezetten het hele politieke veld; naar hun onderlinge verschillen gaat alle aandacht; maar zelfs tussen hen komt het niet tot een echt debat omdat een meerderheid van de Fransen van oordeel is dat een van de kandidaten daar niet hoort te zijn; de meerderheid kiest daarom voor iemand waarmee zij het niet eens is. "Rare jongens, die Galliërs”, zou Obélix kunnen zeggen.   

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234