Vrijdag 04/12/2020

OpinieIvan Krastev

Trump en co. weerspiegelen het apocalyptische denken van de rechtse populistische kiezers in het Westen

Pools president Andrzej Duda was in juni in het Witte Huis op bezoek bij uittredend president Trump. Diens weigering om zijn nederlaag te aanvaarden, vertelt populisten dat ze de toekomst moeten vrezen.Beeld Photo News

Ivan Krastev is opiniemaker bij The New York Times, voorzitter van het Centre for Liberal Strategies in Sofia en verbonden aan het Weense Institut für die Wissenschaften vom Menschen.

Donald Trumps beslissing om de wil van het volk te negeren, heeft tot ver buiten de Verenigde Staten gevolgen voor de democratie. De meeste presidenten en premiers hebben Joe Biden gefeliciteerd, maar een handvol politieke leiders steunt Trump in zijn gevaarlijke spel. Toen vorige zaterdag Bidens overwinning duidelijk werd, hielden rechtse media in Europa vol dat de verkiezing nog niet voorbij was. Emmanuel Macron en Angela Merkel waren meer dan blij met het vooruitzicht van een nieuwe regering, maar premier Viktor Orban van Hongarije en president Andrzej Duda van Polen haastten zich niet Biden geluk te wensen.

Terwijl Trump kabaal maakte, stelde Orban aanpassingen van het Hongaarse kiesstelsel voor die hem moeten helpen om na 2022 aan de macht te blijven. Hij dreigde bovendien dat hij de begroting van de Europese Unie met een veto zal tegenhouden als Berlijn en Brussel de Europese financiering afhankelijk maken van het respect voor de rechtsregels. Op die manier maakte hij duidelijk dat de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen zijn beleid niet zal veranderen en hij zich net als Trump uitdagend opstelt. Hij is bereid om het dringend nodige Europese herstelfonds te blokkeren om te tonen dat hij geen toegevingen aan Brussel wenst te doen.

De democratische politiek is als een therapiesessie op nationaal niveau. Ze geeft de kiezers de kans om hun angsten voor de toekomst uit te drukken, maar stelt hen tegelijkertijd gerust dat na de verkiezingen alles weer normaal zal worden. Het is dan ook geen verrassing dat zowel de politici als de media bijna elke verkiezing als een keerpunt voorstellen – de keuze die wordt gemaakt, zal het lot van de natie voor de volgende generaties bepalen. Maar eenmaal de stemmen geteld, kijken de verliezers alweer naar de volgende verkiezing, die pas echt belangrijk zal zijn.

Zo werkt de democratie, behalve in het geval van Trump. Met zijn weigering om zijn nederlaag te aanvaarden, geeft hij zijn bondgenoten de boodschap dat rechtse populisten niet naar de volgende verkiezing moeten kijken, want dat ze nooit meer zullen winnen als ze vandaag toegeven. Hij vertelt hen dat ze de toekomst moeten vrezen.

De meeste analisten verklaren Trumps gedrag vanuit zijn persoonlijkheid: hij kan gewoon geen verlies toegeven en zijn uitdagende houding is een manier om zijn ego te zalven. Maar de redenen waarom zijn aanhangers in en buiten de VS hem blijven steunen, gaan veel dieper. Ze weerspiegelen het apocalyptische denken van de rechtse populistische kiezers in het Westen.

Demografische angst

Eerst moeten we beseffen dat er momenteel schrikwekkend veel op het spel staat. Al maanden worden we geteisterd door een massale sterfte en is de wereldeconomie ernstig verstoord. Dat schept al een toxisch klimaat dat doemdenken aanmoedigt.

Maar rechts heeft nog een andere reden om de toekomst te vrezen: de generatiekloof. De grote meerderheid van de Amerikanen jonger dan 25 jaar heeft tegen Trump gestemd. Dezelfde trend lijkt waarschijnlijk in Europa, waar rechts zijn steun voornamelijk aan de vergrijzende bevolking dankt. De vrees voor een instroom van immigranten die stemrecht zullen krijgen, maakt het pessimisme van de populisten nog groter.

Niemand heeft de angst om door de demografische evolutie de meerderheid te verliezen beter verwoord dan Donald Trump. Tijdens de verkiezingscampagne van 2016 vertelde hij zijn aanhangers: “Ik denk dat dit de laatste verkiezing wordt die de Republikeinen kunnen winnen, want je gaat mensen hebben die over de grens stromen, je gaat illegale immigranten krijgen en ze zullen gelegaliseerd worden… en kunnen stemmen. En daarna kun je het wel vergeten.” Die demografische angst vinden we bij alle Europese populisten terug.

Kan de Europese ervaring Amerika helpen om met de realiteit van betwiste verkiezingen om te gaan? Helaas niet.

Ter illustratie: in de 30 jaar sinds het einde het communisme hebben de Albanezen negen keer in parlementsverkiezingen gestemd. Slechts drie keer heeft de verliezende partij haar nederlaag toegegeven. In de meeste gevallen verwierp de oppositie de verkiezingsuitslag en riep ze haar aanhangers op om op straat te komen. Bijna elke keer moest de Amerikaanse ambassade in Tirana tussenbeide komen om de verliezers te dwingen de uitslag te aanvaarden. In de huidige Amerikaanse situatie zal een ‘Albanese oplossing’ niet werken, want er is geen Amerikaanse ambassade in Washington. De Amerikanen zullen deze crisis zelf moeten oplossen. En de manier waarop ze dat doen, zal bepalend zijn voor de toekomst van de democratie in de wereld.

© 2020 The New York Times Company

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234