Maandag 22/07/2019

Opinie

Trekken we ook lessen uit Passendale?

Michael De Cock is artistiek directeur van KVS en auteur van onder meer 'Morgen is een ander land' en 'Rosie en Moussa.'

Beeld Indra Van Gisbergen

Geen veldslag op Belgisch grondgebied spreekt zo mondiaal tot de verbeelding als die van Passendale. De herdenkingsindustrie rond de Eerste Wereldoorlog draait dan ook op volle toeren. Maar wat herdenken we precies?

Ik kan me niet herinneren dat ik in de middelbare school over Passendale leerde, maar mocht vaststellen dat een dochter in het vijfde middelbaar er dit schooljaar uitgebreid op inging. Ik hoorde een historicus in het nieuws uitvoerig en helder uitleggen wat er precies gebeurde in het zo vredige heuvelland van honderd jaar later. En tijdens de herdenking werd op de plek zelf uitgebreid ingegaan op hoe het er toen echt aan toeging. Met theaterogen bekeken een nogal duur uitgevallen locatieproject. Maar het was best mooi en integer gedaan, ondanks die grootsheid. En de acteurs, Helen Mirren op kop, bezondigden zich niet aan overdadig pathos en bleven aan de juiste kant van het melodrama.

"We mogen het nooit vergeten", zei een oude Engelse bezoeker. "Ze zijn voor ons gestorven, en zonder hen waren wij er niet geweest." Over de twee laatste dingen kun je op zijn minst discussiëren. Maar dat mensen van latere tijden er nood aan hebben het zinloze zin te geven is begrijpelijk en nodig, al was het maar met collectieve troost en heling als inzet.

Catharsis

In De Morgen is Bart Eeckhout minder enthousiast over de herdenking in Passendale (DM 31/7). Te veel bombast, te pompeus, vindt hij. De bezorgdheid van Eeckhout is niet onterecht. Want wat herdenken we eigenlijk? Het plichtsbesef van een half miljoen jonge mannen die blinde gehoorzaamheid ingepompt kregen? Of de roekeloze grootheidswaanzin van een Engelse legerleider die voor een pyrrusoverwinning zo veel jonge mensen de dood injoeg? 

Maar Eeckhout stoort zich ook aan de esthetisering van de oorlog. "Als er van esthetisering sprake is," aldus Eeckhout, "dan doet men aan ‘verschoning'." Hij vergist zich. Esthetisering van oorlog en geweld is zo oud als de kunst en brengt ons veel meer dan ‘verschoning’. Meer nog: het heeft, zoals de liefde, dat andere grote thema, tot diepmenselijke en de allergrootste kunst geleid. Van Homeros’ Ilias – het eerste werk uit onze literatuur – tot de Guernica van Picasso, of protestsongs als 'Masters of War' en 'Paint It Black'. 

In de Ilias spat het bloed van de bladzijden. Met eindeloze variaties en stijlfiguren beschrijft Homeros hoe mensen neergemaaid en gedood worden. De rivier ziet er zo rood van dat de dichter suggereert dat het de hemel is die bloed regent. 

Die esthetisering leidt wel naar een catharsis aan het eind. Zo staat de dialoog tussen Achilles, de moordenaar van Hektor, en Priamos, de vader die het lijk van zijn zoon komt terughalen, tegenover al dat wapengekletter en oorlogsgeweld. De tocht van Priamos naar het kamp van de vijand inspireerde Jan Cox tot een indrukwekkend schilderij. 

Maar ook rond Passendale werd kunst van die orde gecreëerd. Heel onlangs nog wijdde Sam Dillemans een schilderij aan de gruwel bij Ieper, en Kommil Foo zette bijzonder mooi Randy Newman naar zijn hand.

Heldendom

Wij, mensen, kijken graag naar oorlog en vernieling. Oorlog smeekt om esthetisering. Vaak is het zelfs een vorm van esthetisering. Het intensifieert zowel de kleuren als het leven. En nergens is het leven zo intens, staan lafheid en heldendom zo dicht bij elkaar, als wanneer angst ons drijft en de dood om de hoek loert.

Ook heldendom fascineert mateloos. Donald Trump heeft behalve het plat en gevaarlijk nationalisme de held weer helemaal in ere hersteld. Hij rangschikt zelfs zijn medewerkers op een ingebeeld erepodium van het heldendom. Zo stelde hij – in een poging senator McCain te raken – dat een soldaat die in vijandige handen valt toch minder ‘held’ is dan wie op vrije voeten blijft.

Als in een oorlog doden het enige doel is – het doet denken aan die duistere dagen in Passendale – dan wordt overleven de grootste heldendaad. Het wordt treffend aangetoond in Dunkirk, de film van Christopher Nolan, die op dit moment furore maakt, over de evacuatie van Duinkerke bij het begin van die andere oorlog. Als de jongeren levend aankomen in Engeland en gefeliciteerd worden voor hun heroïsch gedrag, zegt een van de jongeren verbaasd: ‘All we did was survive, sir.’ Vluchten als ultieme heldendaad. Hoe mooi is dat.

Nee, we zijn keien in het oorlog voeren, vaak meesters in het esthetiseren ervan. Het is hem in het lessen trekken dat het schoentje knelt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden