Zaterdag 06/06/2020

OpinieJessika Soors

Tijd om waakzaam te blijven en niet naar een dystopie te slaapwandelen

Jessika Soors (Groen).Beeld Wouter Van Vooren

Jessika Soors is kamerlid voor Groen.

Brussel, 20 uur. De Anspachlaan baadt in het zachte licht van de ondergaande lentezon, de geur van nieuwe bloesems verspreidt zich door de lege straten. We zijn intussen midden mei, en de coronacrisis heeft nog niet aan intensiteit ingeboet. De voetgangerszone blijft onecht verlaten, de horeca leeg. Alleen een bijna onhoorbaar gezoem verstoort voor wie echt luistert de stilte. Het zijn de drones die over onze gezondheid moeten waken.

Op de hoek van Vlaanderenstraat en de Zeehondstaat gaat een deur open. Vijfhonderd meter verder verkleurt een blauw scherm naar schreeuwerig oranje-rood. De warmtesensor heeft een mensenlichaam gedetecteerd. Meteen verplaatst het gezoem zich, boven in de lucht, vanuit de Anspachlaan naar de onmiddellijke omgeving van Café Daringman.

De ogen van de drone registeren haast onzichtbaar de bewegingen van een persoon, zonder sportkledij of zakken voor inkopen. Zijn smartphone geeft een licht verhoogde hartslag en een ietwat bovengemiddelde lichaamstemperatuur aan: voldoende bewijs van ziekte. Het algoritme concludeert dat de wet gebroken wordt. Wanneer de persoon de hoek omgaat, slaat een patrouille hem zonder aarzelen in de boeien. Wederwoord is niet meer mogelijk, want nood breekt wet.

Later op de avond klopt de Minister van Binnenlandse Zaken en van Veiligheid zichzelf op de borst, want het land is nog nooit zo veilig geweest.

Gelukkig maar?

Vooralsnog lijkt dit, gelukkig maar, een dystopie. Maar ze is minder veraf dan je zou hopen. Ook vandaag zet de politie al warmtesensoren in om illegale verplaatsingen te registreren. Met een drone met een warmtecamera vliegt de politie over caravans op kustcampings, om na te gaan of mensen onwettig aan de kust verblijven. In Brussel verspreiden drones dan weer de boodschap dat je binnen moet blijven en manen ze aan om afstand te houden, terwijl in Aalst het openbaar domein gefilmd wordt. Wanneer onrechtmatige verplaatsingen geregistreerd worden, wordt een patrouille uitgestuurd om proces-verbaal te maken.

Tegelijkertijd gaan steeds meer stemmen op om zo snel mogelijk een app in te voeren die ons kan controleren. Advocaat Bruno Schoenaerts schrikt er zelfs niet voor terug dat op de minst democratische manier mogelijk te doen. “De federale regering zou daarvoor volmachten kunnen gebruiken, dan is er geen gezeur over de details in de Kamer,” betoogt hij in De Standaard. Je zou nochtans verwachten dat zo’n ingrijpende maatregelen bij uitstek een debat verdienen.

Terwijl Schoenaerts het bij locatiegegevens houdt, zijn elders bovendien al apps in gebruik die ook biologische gegevens registreren. Als dat denkbaar wordt, is een armband die je temperatuur en hartslag registreert, niet meer veraf. En die data, waarschuwt de bekende geschiedkundige Yuval Noah Harari, zou zomaar ook voor andere doeleinden gebruikt kunnen worden. Want wat als je hartslag de hoogte ingaat bij een politieke speech?

Stasi-praktijken

Ook het handelen van onze politie gaat vandaag al heel wat verder dan normaal. Onder impuls van de minister De Crem (CD&V) verliest de Grondwet in naam van het algemeen belang stap voor stap haar waarde. Uitzonderlijke bepalingen die een inval van de politie bij mensen thuis mogelijk maken als de gelegenheid ‘een uitermate ernstig en ophanden zijnde karakter vertoont dat het leven of de lichamelijke integriteit van personen bedreigt’, worden nu ingezet om in huizen te controleren op samenscholingen. Tegelijkertijd schrikt de politie er, aangevuurd door dezelfde Minister van Veiligheid, niet voor terug onwettige GAS-boetes uit te schrijven, die de rechten van de verdediging uithollen, ondanks protest van parket en magistraten. Uiteraard doet de politie dit met de bedoeling om ons land zo goed mogelijk te beschermen. Maar van een Minister van Binnenlandse Zaken en Veiligheid zou je duidelijkere richtlijnen en vooral een grondwettelijk beleid mogen verwachten. De wet zelf blijft bovendien onduidelijk, zodat burgers niet meer weten wat wel en niet mag: steeds vaker wordt dat bepaald door de interpretatie van een individuele agent. Dat holt het legaliteitsprincipe – dat de wet nauwkeurig en voorzienbaar moet zijn – uit.

Jessika Soors.Beeld BELGA

Als samenleving evolueren we op die manier haast ongemerkt richting een politiestaat, waarin ook burgers elkaar beginnen controleren. De eerste kliklijnen hebben de voorbije dagen al hun intrede gedaan. Dat doet akelig denken aan wat we tot voor kort ‘stasi-praktijken’ noemden: medeburgers die mekaar verklikken bij de geheime diensten. “DDR-burgers waren vrijwillig spion”, kopte De Morgen in 2015. Vandaag gebeurt hier net hetzelfde. In de strijd tegen Corona is onze hele samenleving een laboratorium geworden waarin geëxperimenteerd wordt met wat kan en wat mag.

Het zou daarom goed zijn stil te staan bij het doel van al deze maatregelen. Die zijn er namelijk niet om mensen te controleren. Ze zijn er om ons te beschermen. Drones moéten niet alles kunnen filmen. Onze locatiegegevens moéten niet bij de overheid terechtkomen. De politie moét niet elk huis kunnen binnenvallen. Daarvoor zijn ook andere, minder verregaande, mogelijkheden. En dat veronderstelt een andere houding. Een houding waarin de verantwoordelijkheidszin en het burgerschap van mensen een minstens even grote rol spelen als de mogelijkheden om burgers te controleren en te straffen. Voldoende testen, toegang tot beschermingsmiddelen, transparante rapportering, een geïnformeerde bevolking. In de strijd tegen Corona zijn dat machtigere en efficiëntere wapens.

Proportionele maatregelen

Uiteraard moeten de regels die er zijn, gehandhaafd worden. Maar dat moet gebeuren op een proportionele manier, met respect voor onze rechten. Ook vandaag moeten we ons blijven afvragen of er geen maatregelen mogelijk zijn die minder impact hebben op onze rechten en vrijheden. Zij vormen de basis van onze samenleving, en als we ze nu laten wegnemen, krijgen we ze misschien nooit meer terug. In een vrije samenleving kan je niet zonder een beetje onveiligheid. Dat is een ongemakkelijke waarheid, maar wel één die iedereen naar waarde moest schatten.

Democratische instellingen staan de laatste jaren overal in de wereld onder druk. Deze crisis biedt de ideale gelegenheid voor autoritaire leiders om de rechtsstaat verder te ondermijnen. Wij leven gelukkig niet in China of Hongarije, maar steeds vaker worden autoritaire staten als voorbeeld van goede aanpak aangehaald, ook hier. China gebruikt de crisis om zijn autoritair model bij landen die het te hulp schiet, aan te prijzen. De oorlogsretorica zorgt ervoor dat we onze kritische zin verliezen. Ook wij moeten dus waakzaam blijven, als we niet het risico willen lopen naar een dystopie te slaapwandelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234