Woensdag 29/01/2020
Beeld rv

Column Mark Elchardus

The Joker: het voorbije en het komende jaar in één beeld

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen.

Stel dat de media slechts gedurende één week na de verkiezingen van mei verslag hadden uitgebracht over hoe de federale regeringsvorming op gang komt en verder kan verlopen. Daarna stilte. Geen woord meer over de informatieopdrachten. Zou u iets hebben gemist? Weet u vandaag iets wezenlijks over de federale regeringsvorming dat u zes maanden geleden ook al niet wist? Ik denk het niet.

De vorming van een federale regering sleept onvermijdelijk lang aan in dit moeilijke, onmogelijke land. Die tijd wordt dan maar gevuld met een niet-aflatende stroom trivia over de bedoelingen van deze of gene politicus, met als enig resultaat een groeiende afkeer van de politiek. Uit een onderzoek van de Université Libre de Bruxelles (ULB) blijkt dat meerderheden inmiddels liever onder de knoet van onrepresentatieve burgerpanels en experts zouden leven. Blijkbaar zijn zij het volk, zijn vertegenwoordigers en de democratie beu. Dat onderzoek capteert in geen geval een wil tot politieke vernieuwing, wel ongenoegen, indien al geen haat. 

We maakten het al eerder mee. In de jaren tachtig werd ‘politiek gesjoemel’ zodanig opgeklopt dat men in enquêtes de steun voor directe democratie zag toenemen, vooral dan bij mensen die nooit aan een referendum zouden deelnemen en tegen hun goesting gingen stemmen. Pleiten voor directe democratie was hun manier om hun ongenoegen te ventileren. Verder terug in de tijd, in de jaren dertig, was er ook een bijzonder intense en gevolgrijke periode van afkeer van de vertegenwoordigende democratie.

Man met ‘the Joker’ op de arm getatoeëerd, tijdens de International Brussels Tattoo Convention in november. Beeld EPA

De schuld voor de misnoegdheid ligt niet uitsluitend bij de media. Politici met autoritaire trekjes zwengelen ze aan. Zij omschrijven de politiek als een poel van corruptie en verderf die zij, eens aan de macht, zullen opkuisen. Een aantal politici zonder autoritaire trekjes doet ondertussen aan zelfvernieling. Zij behandelen elkaar met zo weinig respect dat zij bezwaarlijk kunnen verwachten dat de burger hen respecteert.

De grootste bedreiging voor de democratie komt evenwel vanwaar ze al altijd kwam. Van de mensen voor wie de eigen overtuiging een absolute waarheid is. Van de fanaten die zelfs niet kunnen begrijpen dat iemand aan hun waarheid twijfelt of bedenkingen heeft bij hoe zij die willen waarmaken. Steunend op een absolute religieuze of ideologische waarheid trokken zij een spoor van bloed door onze geschiedenis. 

Her en der in de wereld zien we religieus fanatisme weer de kop opsteken. Het Westen lijkt daaraan voorbij, maar fanatisme is van alle tijden. Enkel de aard van de waarheid wisselt. Zekerheid wordt nu niet meer ontleend aan religieus of ideologisch dogma, maar aan de absolute noodzaak de CO2-uitstoot te verminderen. Die waarheid heeft betere kaarten, maar leidt spijtig genoeg tot hetzelfde fanatisme. Een expert vertelde me zelfs dat ze religieuze fanaten niet langer de-radicaliseren, maar her-radicaliseren door er verbeten veganisten of klimaatkruisvaarders van te maken.

Heilige noodzaak

Democratische politiek – het doorgaans wat modderige vertalen van de wensen en verzuchtingen van de mensen in beleid – wordt in het licht van de nieuwe waarheid weer vervangen door heilige noodzaak. We worden gekatapulteerd naar een tijd waarin een priesterkaste die de geheimen van het heelal kent de gelovigen vertelt wat zij moeten doen. In zijn moderne vorm gaat het om rechters die boven parlement en regering staan en beslissen over de maatregelen om de CO2-uitstoot te verminderen. Twijfel over die maatregelen is ketterij. Kritiek op de rechters is taboe. Indien nodig wordt in de sociale media een brandstapel gebouwd.

We moeten niet terug naar de tijd van de verlichting en meteen “les juges à la lanterne” gaan scanderen, maar enig verzet is wenselijk. Het zou de vorm kunnen aannemen van media die meer informeren en minder politiek bedrijven, van politici die meer politiek bedrijven op een respectvolle manier, bovenal van een herstel van de volkssoevereiniteit, gekoppeld aan een vrolijke relativering van alle fanaten, oud en nieuw, jong en oud. Dat veronderstelt bereidheid tot zelfcorrectie. Die komt er waarschijnlijk niet zonder zware druk. 

Waren de gele hesjes een teken aan de wand? Misschien, maar af en toe vat fictie de tijdgeest beter dan het nieuws. Een kwetsbaar mens, met een baan waar niet meteen wordt naar opgekeken, behalve door kinderen. Een overheid die hem onvoldoende beschermt tegen schurken en uitschot. Hij wordt belogen over zijn identiteit, emotioneel uitgebuit, gemanipuleerd door de media. Omdat zovelen zich daarin herkennen groeit hij, gekwetst in ziel en lichaam, uit tot het symbool van een doelloos, destructief protest. The Joker. Het voorbije en het komende jaar in één beeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234