Vrijdag 15/11/2019
Beeld rv

Column Mark Elchardus

Terug naar een democratie op mensenmaat, zonder eeuwige waarheden

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de VUB en opiniemaker bij De Morgen.

Na 1933 verwezen de Duitsers naar het naziregime als het Derde Rijk. Volgens hen zou dat duizend jaar duren. Toegegeven, dat is nog minder lang dan een eeuwigheid, en zo lang geldt wetgeving die steunt op de woorden van God of Allah.

Wat een geluk, denk ik dan, dat wij ons gedragen als mensen op mensenmaat. We beseffen dat de wetten die we maken geen eeuwigheid en zelfs geen duizend jaar kunnen meegaan. Natuurlijk zijn er dingen die best niet al te vaak veranderen, zoals onze grondwet. In België hebben we dat overigens mooi voor mekaar. De procedure voor grondwetswijziging zorgt ervoor dat rustig wordt nagedacht en dat niet minder dan twee op de drie volksvertegenwoordigers de verandering genegen zijn. Maar ze wijzigen kan. We beschouwen onze opvattingen over wat goed samenleven mogelijk maakt niet als eeuwig, aanvaarden onze beperktheid en geloven in voortschrijdend inzicht.

Dat deden we althans. Twintig jaar geleden hielden we op een democratie op mensenmaat te zijn. In 1999 werd een stap richting duizendjarige rijk en de eeuwigheid gezet. We deden dat met een wet die het mogelijk maakt de dotatie te ontnemen van partijen die vijandig staan tegenover de Europese Verklaring van de Rechten van de Mens (EVRM) en al de jurisprudentie die daarop steunt. Dat is een manier om partijen sterk te ontraden een voorstel tot grondwetswijzing in hun programma op te nemen als dat de EVRM raakt.

Respect voor instellingen

Die nieuwe benadering van democratie maakte zich meester van de geesten. Toen de partij Islam van Redouane Ahrouch aan de Kamerverkiezingen deelnam, gingen meteen stemmen op om haar te verbieden. Haar voorstellen impliceren inderdaad een aanpassing van onze grondwet aan de koran. 

Waarom zou een partij dat niet mogen voorstellen? In het ondenkbare en onmogelijke geval dat vertegenwoordigers van fundamentalistische moslims een stabiele tweederdemeerderheid hebben in de Kamer zou het onzinnig zijn om de grondwet niet af te stemmen op hun overtuigingen. Men kan een grote meerderheid van de bevolking niet klem zetten in een rechtsorde die botst met haar rechtvaardigheidsgevoel, zonder af te glijden naar geweld. Willen we de kans verhogen dat onze diepste overtuigingen hier voortleven, dan is beïnvloeding via onderwijs, vorming en canon aangewezen. De beste verdediging van onze instellingen is respect en liefde voor de geest van onze instellingen.

Een plenaire zitting in de Kamer. Beeld BELGA

Gedreven door de heel verschillende geest van het duizendjarige rijk, overtuigd van hun eeuwige gelijk, willen sommigen verder gaan op de nefaste ingeslagen weg. Olivier Maingain en Véronique Caprasse (Kamer, 28 juni 2018) stelden zowaar voor om “vrijheidsvernietigende partijen” grondwettelijk te verbieden. Zij verwijzen naar de retorische vraag van jurist Marc Uyttendaele: “Kan een democratie toelaten dat een partij zich bedient van de vrijheden die door de democratie worden beschermd om die vrijheden (…) te beperken of af te schaffen?” Uiteraard, zolang daartoe de grondwettelijk voorziene procedure wordt gevolgd.

Een nieuw dieptepunt werd vorige week bereikt toen volgens Knack onderzoekers 33 schendingen van mensenrechten in het programma van het Vlaams Belang hadden vastgesteld. Nu is het denkbaar dat men in een partijprogramma strafbare haatboodschappen of discriminerende boodschappen vindt – hoewel me dat in dit land uitermate onwaarschijnlijk lijkt – maar schendingen van mensenrechten, waar haalt men dat? Elke partij moet het recht hebben veranderingen aan de grondwet voor te stellen, dus ook voor te stellen uit het EVRM te stappen (wat het VB overigens, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Theresa May toen ze Home Secretary was, niet doet).

Kleur bekennen

Voorstellen tot wetswijziging omschrijven als schendingen van de mensenrechten muilkorft de democratie. Een van de betrokken onderzoekers bekent kleur. Over het erkennen van godsdiensten stelt hij: “In een seculiere samenleving is het niet aan de democratisch gekozenen om dat te bepalen.” Stijn Smet verwart hier duidelijk een seculiere samenleving met een theocratie. Iran als lichtend voorbeeld. Natuurlijk hebben democratisch verkozenen het recht om te beslissen op basis van welke criteria levensbeschouwingen worden erkend. We hebben daarenboven een grondwettelijk hof om erover te waken dat daarbij het gelijkheidsbeginsel wordt gerespecteerd.

Wat democratisch verkozenen niet meer hebben, is de volle vrijheid om wijzingen aan de grondwet voor te stellen. Daarenboven is het nagenoeg ondoenbaar om de Europese verdragen te veranderen waaraan onze grondwet is onderworpen. Hoog tijd dus om te vechten voor het herstel van democratie. Weg met die wet uit 1999, zij werkt gekke en gevaarlijke ideeën in de hand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234