Dinsdag 10/12/2019
Beeld Bob Van Mol

Column

Syrië en Rusland beslissen. Europa kijkt machteloos toe

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB) en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

De burgeroorlog in Syrië is al lang gedaan. Bashar al-Assad heeft gewonnen. De rest is nodeloze dood, veroorzaakt door de fanatieke vergeldingsdrang van Assad en het even fanatieke als overbodige verzet van de jihadisten en de rebellen. 

Verdreven uit de rest van Syrië convergeerden die naar de provincie Idlib. Met minstens 80.000 zijn ze daar, rug tegen de muur. In die provincie leven ook om en bij 3 miljoen burgers. Bij een Russisch-Syrische aanval op Idlib wacht velen van hen een gruwelijke dood.  

Het regime in Damascus, gesteund door de Iraanse en de Russische ministers van Buitenlandse Zaken, dringt aan op het liquideren van deze laatste haard van 'terroristisch verzet'. Assads troepen concentreren zich rond de provincie, geruggensteund door een Russische armada van 25 schepen, waaronder een vliegdekschip en kruisers met langeafstandsraketten. De bombardementen zijn al begonnen.

Vluchtelingen

Een aanval op Idlib wordt nagenoeg zeker de grootste humanitaire ramp uit deze lange, bloedige burgeroorlog. Pogingen om naar een onderhandelde oplossing te streven, lijken nagenoeg kansloos. Ze stuiten ook op hevige kritiek van Syrië, Rusland en Iran, die vinden dat het Westen een finale oplossing, een 'Endlösing', bemoeilijkt.

Nochtans hebben Turkije en Europa belang bij een minder destructieve regeling. Naast een bloedbad kan de herovering van Idlib een nieuwe vluchtelingenstroom van rond een miljoen mensen teweegbrengen. Aan de Syrisch-Turkse grens zou dat leiden tot een humanitaire ramp als Turkije die grens dichthoudt. 

Komen de vluchtelingen Turkije wel binnen, dan voegen ze zich bij de 3 miljoen Syriërs die zich daar al bevinden. Voor het huidige Turkije, dat in crisis verkeert, is dat overweldigend. Waarschijnlijk zal het veel vluchtelingen doorlaten naar Europa, waar een relatief klein aantal nu al voor politieke ontwrichting zorgt.

Syrië en Rusland beslissen. Europa kijkt machteloos toe. 

Misschien wordt Idlib een keerpunt. Na 1945, als het ware in de schaduw van Auschwitz, kwam via verklaringen en bindende akkoorden de mensenrechtenrevolutie op gang. Mensenrechten worden universeel genoemd. Een gek idee, aangezien ze in de meeste landen niet of onvoldoende worden gerespecteerd, in een aantal landen zelfs worden verworpen als incompatibel met het geldende geloof. 

Neen, die zogeheten mensenrechtenrevolutie is een eurocentrische vorm van moreel imperialisme, een extensie van de koloniale white man’s burden. Dat maakt haar geenszins verwerpelijk. Integendeel, dat activisme heeft zich steeds ten dienste willen stellen van de zwaksten, van de onderdrukten en de gefolterden. Daarom wekt het een haast religieus geloof en enthousiasme op.

Het probeert de rechten van die mensen te verdedigen door kritiek te leveren, economische sancties op te leggen, grote overtreders voor internationale rechtbanken te brengen en gewapenderhand tussenbeide te komen. 

Het ondertekenen van steeds meer charters en verdragen door steeds meer landen betekent echter nog geen reële vooruitgang. Kritiek, zoals de net afgezwaaide Hoge Commissaris voor de Mensenrechten Zeid Ra’ad al Hussein illustreerde, wordt vaak minder gericht tegen staten waarvan de mensenrechten in de grondwet worden ontkend, dan tegen staten die de mensenrechten onderschrijven, maar niet noodzakelijk maximalistisch interpreteren. 

Het toepassen van economische sancties wordt veel meer bepaald door de economische belangen van invloedrijke staten, dan door de stand van de mensenrechten. 

Voor internationale gerechtshoven komen niet de misdadige leiders die bevriend zijn met de leden van de Veiligheidsraad (VS, Rusland, China, Groot-Brittannië, Frankrijk), maar vooral de kwalijke leiders van zwakke Afrikaanse landen. Interventies zijn beschamend als ze niet plaatsgrijpen (Rwanda, Birma, Srebrenica), dikwijls ronduit desastreus als ze wel plaatsgrijpen (Bosnië, Kosovo, Irak, Libië). Geen groots palmares.

Plicht om te beschermen

Uit het schuldgevoel over de Rwandese genocide werd de duty to protect, de plicht om te beschermen, geboren. Anders gesteld: het door de VN gegarandeerde recht om een soevereine staat te bombarderen of binnen te vallen. Het werd ingeroepen om in Libië een regimewissel (en, volgens sommige rapporten althans, gunstiger voorwaarden voor de aankoop van petroleum) af te dwingen. 

Die plicht om te beschermen wordt door de Veiligheidsraad in werking gesteld, dus nooit tegen vrienden van een van de permanente leden van die raad, die elk een vetorecht hebben. Rusland, toeverlaat van Assad, vindt niet dat er tegenover de burgers van Idlib een plicht tot bescherming geldt.  

De mensenrechten worden uiteindelijk vooral verdedigd in landen waar ze worden gerespecteerd. Activisten roeren zich daar met maximalistische interpretaties van die rechten. Niemand terugsturen naar Libië bijvoorbeeld, ook al gaat het om mensen die vrijwillig naar dat land zijn getrokken, daarvoor zelfs fors betaalden, alvorens ze naar Europa kwamen. Niemand terugsturen naar een land waar de mensenrechten niet worden gerespecteerd, ook al is er geen evidentie dat die persoon zelf gevaar loopt. 

Abstractie makend van de milde onzin over zijn universaliteit was het een mooi en enthousiasmerend project. Maar wat nu? Toekijken als straks mensen in Idlib worden afgeslacht?  Beleefd zijn tegen landen die in hun grondwet de mensenrechten ontkennen, zolang ze maar petroleum leveren? Israël nog maar eens veroordelen? Mensenrechten verdedigen door iedereen te laten emigreren naar landen waar zij worden gerespecteerd?

De oorlog in Syrië heeft Europa veel dieper geraakt dan we vandaag kunnen vermoeden. Hoe leven we met onze onbekwaamheid om de burgers van Idlib te helpen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234