Zondag 05/12/2021

Opinie

Superieure samenleving? Verlichting is essentieel het afwijzen van superioriteitsdenken

Koert Debeuf. Beeld Debby Termonia
Koert Debeuf.Beeld Debby Termonia

Koert Debeuf is Europees directeur van The Tahrir Institute for Middle East Policy.

Het idee van onze superioriteit komt net als het monster van Loch Ness om de zoveel jaar weer bovendrijven. Net als de stelling dat Islam een Verlichting nodig heeft. Het feit dat veel Moslim vrouwen een hoofddoek dragen wordt dan meteen als voornaamste bewijs aangedragen. Gesluierde vrouwen zijn per definitie onderdrukte vrouwen – zo luidt de redenering – en dat gaat in tegen onze ‘Europese waarden’. Die waarden zijn tot stand gekomen tijdens de Verlichting, een intellectueel tijdperk dat aan de Moslimwereld is voorbij gegaan. Maar is dat wel zo?

De Europese Verlichting kwam tot stand door denkers die over het muurtje van Europa keken. Reisverslagen over China en boeken zoals ‘Duizend en één nacht’ deden Europeanen twijfelen aan de superioriteit van het eigen Christelijke Europa. In zijn Lettres persanes laat Montesquieu twee Perzen rondreizen in Frankrijk en kritiek geven op de Franse hofcultuur. Het was die twijfel over de eigen superioriteit die leidde tot nieuwe ideeën over democratie en universele rechten van de mens.

De Verlichting van de 18de eeuw ging aan de Arabische wereld voorbij. Daar kwam verandering in toen Napoleon Egypte binnenviel in 1798. De Egyptenaren waren bijzonder verrast over het gemak waarmee het Egyptische leger werd verslagen. Bovendien had Napoleon een grote groep Franse wetenschappers bij zich die met hun kennis de locale wetenschappers ver overtrof. Het was deze schok die Arabische, Turkse en Perzische leiders aanzette om op hun beurt over het muurtje te kijken.

Enorme impact

De bekendste gezant is wellicht Rifai Al Tahtawi, een Egyptische intellectueel die samen met een groep door de monarch Mohamed Ali in 1826 naar Frankrijk werd gestuurd. Na vijf jaar grondige studie van het Franse systeem en het lezen van alle grote filosofen keerde Tahtawi terug naar Egypte met een heel pak ideeën om zijn eigen land het tijdperk van de Verlichting te laten binnentreden. Hij stichtte ook een school die als doel had alle belangrijke Europese boeken naar het Arabisch te vertalen.

Gezanten als Tahtawi hadden een enorme impact op de modernisering van de toenmalige Ottomaanse en Perzische rijken. De algemene overtuiging was dat zij enkel konden vooruitgaan door Europese ideeën te implementeren op zowat elk niveau: bestuur, leger, onderwijs. En het ging snel. Tegen het einde van de 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw werd democratie ingevoerd in Egypte, in (het latere) Turkije en in Perzië (het latere Iran). Mohamed Abduh, de Groot-Mufti van Egypte werkte aan een radicale hervorming van de Islam, terwijl Taha Houssein, een blinde, atheïstische schrijver het onderwijs moderniseerde. De politieke leider van Egypte, Saad Zaghloul, was een uitgesproken liberaal en zelfs lid van de loge.

In naam van de vrijheid

In 1923 deed een bekende vrouwenrechtenactiviste, Hoda Sharawi, haar hoofddoek uit in het midden van het Tahrirplein. In de naam van de vrijheid. Haar voorbeeld werd massaal gevolgd. Tien jaar later droeg bijna geen enkele vrouw in Cairo nog een hoofddoek. Die daad werd vereeuwigd in een beroemd beeld dat staat voor de ingang van de seculiere Universiteit van Cairo. Naast een sfinx die het oude Egypte symboliseert, staat een vrouw die haar hoofddoek afdoet. De titel van het beeld is Nahdat Masr, Arabisch voor het ‘Egyptisch ontwaken’, of anders gezegd de Egyptische Verlichting’.

Dit voor velen onbekende tijdperk doet de vraag rijzen wat dan is verkeerd gelopen? Helaas ligt een groot deel van de verantwoordelijkheid hiervoor precies bij Europa. De liberale beweging in de Arabische wereld was een vrijheidsbeweging op veel vlakken. Onafhankelijkheid was er een van. Men wilde loskomen van de Franse en Britse bezetters. Ondanks vele beloftes van Parijs en London kwam die onafhankelijkheid er niet en werden grote liberale betogingen door Europese troepen hardhandig uiteen geslagen. Liberale politici verloren hun geloofwaardigheid. Uiteindelijk werd de onafhankelijkheid niet bedongen door liberale politici maar door de militare staatsgreep van Gamal Abdel Nasser. Hij werd meteen een held in de ganse Arabische wereld en vond overal navolging.

Nasser was een socialist en een pan-Arabist. Hij was ook een dictator Hij schafte de democratie af, muilkorfde de intellectuele klasse en verjaagde de belangrijke Joodse, Griekse en Italiaanse gemeenschappen in Alexandrië en Cairo. Maar toen hij en zijn Arabische mede-dictators in 1967 in zes dagen de oorlog tegen Israel verloor, was dat ook het einde van het socialisme en panarabisme in de Arabische wereld. Wat overbleef waren dictators zonder veel visie. De baan kwam vrij voor de Islamisten. Zij beweerden dat de achterstand met het Westen niet lag aan te weinig maar aan te veel modernisering. Gesponsord door Saudi Arabië begon het Islamisme aan een onstopbare opmars.

Waarom horen we nauwelijks nog Arabische of Iraanse Verlichtingsdenkers? Het antwoord kunnen we lezen bij Immanuel Kant in zijn boek “Wat is Verlichting” (1784). Volgens Kant is Verlichting onmogelijk zonder vrijheid en democratie. De weg naar de Verlichting werd eerst geblokkeerd door Europese kolonisatoren en later door brutale dictators. De Arabische Lente (of beter Revolutie) was net die poging van honderdduizenden Arabisch jongeren om de weg naar de Verlichting opnieuw te openen. En net zoals bij de Franse Revolutie is dit een proces met vallen en opstaan. Maar de beweging is onstopbaar.

Ik heb in de vijf jaar dat ik in Caïro woonde en in het Midden-Oosten rondtoerde gezien hoe diep dit verlangen naar vrijheid en democratie is. Ik zag hoe duizenden mensen hiervoor risico’s namen, tot de dood toe. Omdat ze weten dat dit de enige weg vooruit is. Ik zag ook hoe ontgoocheld deze jongeren waren wanneer het Westen stil bleef en uiteindelijk toch weer kersen at (en nog altijd eet) met de oude en nieuwe dictators. Om daarna de Arabische wereld en de Islam een gebrek aan Verlichting te verwijten.

Verlichting is essentieel het afwijzen van superioriteitsdenken. Het start met over het eigen muurtje te kijken. En net als de grote Verlichtingsfilosofen de drang naar vrijheid universeel te beschouwen. Daarom is het belangrijker na te denken hoe we deze ‘Verlichtingsbeweging’ in de Arabische wereld kunnen steunen, in plaats uitspraken te doen die ingaan tegen de essentie van de Verlichting zelf.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234