Woensdag 20/11/2019

Opinie

Spreken doet pijn maar zwijgen is sterven

Een beeld uit Project Deburkanisation van Rachida Lamrabet. Volstaat de verontwaardiging van de staat over een gesluierde vrouw als argument voor een verbod, vraagt ze zich af. Beeld RV Project Deburkanisation

Rachida Lamrabet is theatermaakster, romanschrijfster en juriste. Haar film Project Deburkanisation lag mee aan de basis van haar ontslag bij Unia.

Een week geleden was ik te gast in het Oostenrijkse Graz op een theaterfestival waar schrijvers en toneelmakers van over heel Europa verzamelden om te spreken over het Plurality of Privacy-project, een artistiek project rond privacy waaraan ook ik, op vraag van de KVS, had deelgenomen met de film Project Deburkanisation. Ik gaf er een lezing over de zeer ernstige gevolgen wanneer iemand met mijn achtergrond de vrijheid neemt kunst te maken over een onderwerp dat een groot taboe is in onze contreien, en er zelfs vrij en vrank over spreekt in een Vlaams weekblad.

Schrijvers van binnen de Europese Unie konden niet geloven dat wat er met mij gebeurde echt nog mogelijk was 'bij ons'. Ze waren ontzet. "We expect this to happen elsewhere, not here in Europe."

Rachida Lamrabet. Beeld koen broos

De reactie van de schrijvers die van buiten de Europese Unie kwamen, was een totaal andere. Een schrijfster uit Moldavië zat de hele tijd geamuseerd te kijken hoe de Duitse schrijver bijna van zijn stoel rolde van verontwaardiging. "Why are you so surprised?", zei ze. "Your so called freedoms are just a façade, we can see that from Moldavia."

Ik moest denken aan wat de Brits-Nigeriaanse acteur en theatermaker Femi Elufowoju, het self-beautification-syndroom noemt. Een verschijnsel waarbij sommige Westerlingen ervan uitgaan dat zij de norm aller normen zijn. De enigen die erin waren geslaagd hun vlag op de hoge, eenzame top van de berg genaamd civilisatie te planten en voor deze uitzonderlijke prestatie zichzelf zonder blikken of blozen het label 'superieur' toekennen.

De schrijfster richtte zich daarna tot mij: "If you had another name, you could go on making your art, nobody would be offended."

Over dit laatste had ik sinds mijn ontslag ook lang nagedacht en gesproken met mensen. Sommigen twijfelden er niet aan dat de artistieke vrijheid en de vrije meningsuiting selectief gold al naargelang je afkomst en je naam. Met het aantal 'niet-Vlaamse' mannen en vrouwen dat al het zwijgen werd opgelegd, kon je al een klein maar geanimeerd feestje bouwen.

Anderen vonden dat de vrije meningsuiting vandaag algemeen onder druk stond, los van afkomst. Wat ook wel juist was, het zijn barre tijden voor de vrije meningsuiting. Hoewel de vrijheid nog nooit zo groot is geweest om helemaal los te gaan over moslims en de zogenaamde anderen. Racistische opvattingen worden genormaliseerd en kunnen vrij geventileerd worden omdat het juk van de zogenaamde politieke correctheid eindelijk is afgeworpen. Velen willen nu gewoon eindelijk de waarheid zeggen over 'hen'.

Ik heb proefondervindelijk ondervonden dat iets zeggen niet zonder risico is wanneer je 'niet van de bodem bent', ook al maakte ik duidelijk dat ik als schrijfster sprak en niet als medewerker van een instelling.

Mij werd duidelijk dat vrije meningsuiting en artistieke vrijheid instrumenten zijn die ingezet kunnen worden om onze samenleving in een bepaalde vorm te kneden. De kunst is controle uit te oefenen op wie wat zegt, want het doel is om die verbeelde superieure levenswijze en de inferieure andere net zo echt te doen lijken als Sinterklaas en Zwarte Piet in de verbeelding van een vierjarige. Dat polariserende discours moet veel ruimte krijgen, liefst van al mee ondersteund door stemmen uit minderheden die dit eenzijdig verhaal bevestigen en helpen consolideren.

Zij die domineren (voornamelijk witte mannen) hebben nu eenmaal nuttige idioten nodig om hun comfortabele positie te behouden.

Vlaanderen is nog niet bereid de zaken vanuit het perspectief van de anderen te bekijken, want dat zou betekenen dat ze de eigen plek, in het midden van de wereld, zouden moeten afstaan aan de anderen of dat ze minstens wat plaats moeten maken.

Vlaanderen heeft nu vooral de handen vol met het veiligstellen van haar privileges. Dat lukt aardig, want zij die domineren hebben nu eenmaal de macht om te intimideren en met geweld tussen te komen.

James Baldwin (Afro-Amerikaanse schrijver, red.) beschrijft dit inzicht tijdens een interview in 1986 in Amherst, Massachusetts: "Het is op dat ogenblik dat ik mij bewust werd van wat het is dat de witte wereld verenigt. Het is de doctrine van witte oppermacht die in staat is eenieder te intimideren die zich als getuige opwerpt voor de stemlozen."

Het geweld van diegenen die domineren, ligt ook in het feit dat zij bij machte zijn een eenzijdige interpretatie op te leggen aan de dingen. Of het nu de kleding of de rituelen van de ander zijn of in mijn geval, een artistiek project.

Mijn personage werd niet erkend als personage en mijn film kreeg het statuut van een propagandafilm die de wet van God boven die van het burgerlijk recht wilde laten primeren. Dat is intellectueel oneerlijk en dus te kwader trouw. Mijn kunstproject werd niet gezien als een poging om een debat te voeren over hoe mensen invulling kunnen geven aan concepten zoals privacy en vrijheid van geweten. Dat was nochtans de opdracht waarvoor al die schrijvers, internationaal gerekruteerd, zich verzameld hadden.

Mijn kunstwerk werd niet gezien als een denkoefening over waarom wij steigeren wanneer iemand ons zou verplichten om onze mails en sms'en publiek te maken, maar gechoqueerd zijn wanneer sommige vrouwen er bewust voor kiezen om hun lichaam en gezicht af te schermen van diezelfde buitenwereld in een ultieme drang naar privacy. Hoe ver mag een liberale rechtsstaat ingrijpen in de autonomie van de vrouw? Welke argumenten heeft de staat om deze inmenging, beslist achter gesloten deuren en onder witte mannen, te rechtvaardigen? Is hun verontwaardiging over een vrouw die zich volledig sluiert argument genoeg? Is het streven naar die verbeeldde superieure samenleving argument genoeg?

En wat hebben de minderheden te zeggen? Veel, maar zij die domineren, willen er niets van horen. Een debat onder gelijkgezinden in de gesloten ruimtes in het parlement, in het onderwijs, in de bedrijfswereld en in de media is geen debat en van vrijheid van meningsuiting is geen sprake.

Zolang minderheden geen toegang hebben tot die gesloten ruimtes zullen er pogingen komen toch in dat debat in te breken, door bijvoorbeeld een artistiek project waar een vrouwelijk personage een antwoord geeft op de eenvoudige maar nooit gestelde vraag: "En u mevrouw, hoe staat u tegenover dit alles?"

Op 20 juni organiseert KVS een avond rond 'artistieke vrijheid en vrijheid van meningsuiting'. Onder meer Rachida Lamrabet, Joke Van Leeuwen, Annelies Verbeke en Nadia Fadil krijgen het woord. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234