Zondag 27/11/2022

OpinieThomas L. Friedman

Soms zit het nieuws in wat er niét wordt gezegd. Dat geldt ook voor Oekraïne

Friedman:
Friedman: "U bent misschien niet geïnteresseerd in de oorlog in Oekraïne, maar de oorlog in Oekraïne is wel geïnteresseerd in u, in uw energie- en voedselprijzen, en vooral in uw menselijkheid, zoals zelfs de ‘neutralen’ - China en India - hebben ontdekt."Beeld RV

Thomas L. Friedman is opiniemaker bij The New York Times.

Thomas L. Friedman

Vorige week was een interessante week om in Europa met nationale veiligheidsdeskundigen, ambtenaren en bedrijfsleiders over Oekraïne te praten. Oekraïne en zijn bondgenoten hadden zojuist de Russische invallers gedwongen tot een chaotische aftocht uit een groot stuk grondgebied, terwijl de presidenten van China en India Vladimir Poetin duidelijk leken te maken dat de door zijn oorlog veroorzaakte voedsel- en energie-inflatie hun 2,7 miljard mensen pijn deed. Bovendien vertelde een van Ruslands iconische popsterren op Instagram aan haar 3,4 miljoen volgers dat de oorlog “ons land in een paria veranderde en het leven van onze burgers alleen maar erger maakte”.

Kortom, het was Poetins slechtste week sinds hij Oekraïne is binnengevallen. En toch, misschien hing ik gewoon rond bij de verkeerde mensen, maar ik bespeurde een zekere ondertoon van angst in veel van mijn gesprekken met de Europese bondgenoten van Oekraïne.

Als buitenlands correspondent heb ik lang geleden geleerd dat het nieuws soms in het lawaai zit, in wat er wordt gezegd en geroepen. Maar soms zit het nieuws in de stilte, in wat er niet wordt gezegd. En mijn interpretatie van wat er vorige week niet werd gezegd ging als volgt: ja, het is geweldig dat Oekraïne de Russen wat terugdringt, maar kunt u mij de vraag beantwoorden die daar al sinds het begin van de gevechten hangt - hoe eindigt deze oorlog met een stabiele uitkomst?

Dat weten we nog altijd niet. Uit de gesprekken distilleerde ik drie mogelijke uitkomsten, sommige nieuw, andere bekend, maar allemaal met ingewikkelde en onvoorspelbare neveneffecten.

Uitkomst 1 is een totale Oekraïense overwinning, met het risico dat Poetin - nederlaag en vernedering voor ogen - iets waanzinnigs doet.

Uitkomst 2 is een vuile deal met Poetin die een staakt-het-vuren tot stand brengt en de vernietiging een halt toeroept, maar het risico inhoudt dat de westerse bondgenoten uiteenvallen en veel Oekraïners woedend reageren.

Uitkomst 3 is een minder vuile deal - we gaan terug naar de linies waar iedereen was voordat Poetin in februari binnenviel. Oekraïne zou daarmee kunnen leven, en misschien zelfs het Russische volk, maar Poetin zou eerst verdreven moeten worden, omdat hij de onweerlegbare implicatie dat zijn oorlog volledig voor niets is geweest, nooit zou accepteren.

De verschillen tussen deze uitkomsten zijn groot en weinigen zullen buiten schot blijven. U bent misschien niet geïnteresseerd in de oorlog in Oekraïne, maar de oorlog in Oekraïne is wel geïnteresseerd in u, in uw energie- en voedselprijzen, en vooral in uw menselijkheid, zoals zelfs de ‘neutralen’ - China en India - hebben ontdekt.

Laten we de drie mogelijke uitkomsten eens onder de loep nemen.

Uitkomst 1

Niemand verwacht dat het Oekraïense leger zijn aanzienlijke militaire overwinningen van de afgelopen twee weken onmiddellijk kan opvolgen door de rest van het Russische leger terug over de grens te drijven. Maar voor het eerst hoorde ik mensen vragen: “Wat als het Russische leger effectief instort?”

Zeker meer dan een paar Russische soldaten, en de Russischsprekende Oekraïners die zich bij hen aansloten, stellen zich nu de ‘John Kerry Vietnam-oorlogsvraag’: “Hoe vraag je een man om als laatste te sterven voor een vergissing?”

Iedereen ziet nu in wat een grote leugen deze hele oorlog was. Iedereen hoort de verhalen dat een aantal van de versterkingen die Poetin naar het front stuurt, veroordeelden zijn die zich uit de gevangenis hebben vrijgekocht door ermee in te stemmen zes maanden in Oekraïne te vechten. Veel anderen zijn huurlingen uit Syrië.

Wacht eens even. Als Oekraïne werkelijk, zoals Poetin beweerde, een door ‘nazi’s’ geleide staat was geworden en het speerpunt van een NAVO-plan om verder naar het oosten richting het Russische moederland op te rukken, waarom moest Poetin dan criminelen en huurlingen betalen om in opstand te komen en verwachten dat de middenklasse van Moskou en Sint-Petersburg gewoon haar mond zou houden?

Een kleuterschool in het door Oekraïne heroverde Lyptsi, nabij Charkiv. Beeld ANP / EPA
Een kleuterschool in het door Oekraïne heroverde Lyptsi, nabij Charkiv.Beeld ANP / EPA

Mensen praten, en elke Russische soldaat of Russischsprekende Oekraïner die de kant van Poetin koos, moet denken: “Blijf ik? Vlucht ik? Wie zal me beschermen als het front breekt?” Zo’n bondgenootschap is zeer kwetsbaar voor ineenstorting.

Waarom? Omdat Poetin al verschillende keren heeft laten doorschemeren dat hij bereid is een kernwapen te gebruiken als Oekraïne en zijn NAVO-bondgenoten zijn troepen beginnen te overklassen en hij naar een complete vernedering staart. Ik hoop dat de CIA een geheim plan heeft om Poetins commandostructuur te onderbreken zodat niemand op de knop drukt.

Uitkomst 2

Ik kan me niet voorstellen dat president Zelensky op dit moment een staakt-het-vuren of iets wat daarmee in de buurt komt, aanvaardt, nu zijn troepen momentum hebben en hij beloofd heeft elke centimeter Oekraïens grondgebied, inclusief de Krim, terug te winnen. Maar houd deze uitkomst in uw achterhoofd als de winter begint en Poetins weigering om aardgas aan Europa te verkopen de energieprijzen zo hoog opdrijft dat meer fabrieken moeten sluiten en armere Europeanen moeten kiezen tussen verwarmen en eten.

Ook al zou dit betekenen dat Poetins oorlogswinst ver achterblijft bij zijn doelstellingen, toch kan hij belang bij hebben bij deze uitkomst, zodat hij tenminste iets heeft om tegenover al zijn verliezen te zetten, en een totale afgang vermijdt.

Veel Europese leiders zouden deze deal accepteren, ook al zeggen ze dat niet luidop. Dit is hoe een gepensioneerde hoge Europese staatsman het uitlegde op een seminar over bedrijfsleven en politiek dat ik bijwoonde.

Het doel van Oekraïne is om te winnen, zei hij. Het doel van de Europese Unie is een beetje anders. Die wil vrede, en als daar een prijskaartje aan hangt, zijn sommige leiders in Europa bereid de juiste prijs te betalen. De VS zijn ver weg, en voor de VS, voegde hij eraan toe, is het geen ramp om de oorlog gaande te houden om Rusland te verzwakken en ervoor te zorgen dat het geen nieuwe energie heeft voor andere avonturen.

De EU is meer verenigd dan voor de oorlog, klonk de voormalige bewindsman stellig, maar de volgende maanden zullen lastig worden. Er zal een diepe kloof ontstaan in Europa - en het zal steeds moeilijker worden omdat de doelstellingen steeds meer uiteen zullen lopen. Zelfs al lopen de publieke verklaringen gelijk, de EU is verdeeld over hoe met de oorlogssituatie moet worden omgegaan.

Vooral op plekken waar het populisme de kop opsteekt als de bevolking onder toenemende druk komt te staan, zullen sommige Europese leiders zich afvragen: “Is er een uitweg via onderhandelingen?” Zeker, sommige landen, zoals de Baltische staten, zullen Zelensky 100 procent steunen. Maar andere zullen er geen boodschap aan hebben om te bevriezen voor Donetsk of Loehansk, concludeerde de staatsman.

Het kan Poetin doen besluiten dat het zijn beste zet is om een greintje waardigheid uit de brand te slepen en de verdeeldheid in de EU bloot te leggen. Dat kan hij door aan te kondigen dat hij bereid is te onderhandelen over een staakt-het-vuren en de gastransporten naar de EU te hervatten als er een deal kan worden gesloten. Maar dit zou zeker vereisen dat Zelensky permanente, bindende veiligheidsgaranties krijgt - misschien een volledig lidmaatschap van de NAVO.

Dat is een smerige deal, die zou betekenen dat Poetin wegkomt met moord en plundering, en aantoont dat hij de grenzen van Europa met geweld kan verleggen. Maar wie denkt dat sommige Europeanen deze kans niet zouden aangrijpen als de oorlog tot de winter voortduurt, houdt zichzelf voor de gek.

Ik sluit ook een uitkomst 2b niet uit, waarbij Poetin hoger inzet en een hap van Oekraïne mee naar huis wil nemen. Hij kan daartoe proberen meer schade toe te brengen aan Oekraïense steden die hij niet controleert. Tegelijk kan hij zijn marionettenparlement wetgeving laten aannemen die vier door Rusland bezette Oekraïense regio’s in staat stellen ‘referenda’ te houden over aansluiting bij Rusland.

Het besluit om referenda te houden lijkt twee doelen te dienen: de paniek onder pro-Russische Oekraïners tot bedaren brengen én een signaal aan Kiev, Amerika en de EU geven: “Ik heb nog steeds veel raketten en geen geweten. Als jullie me niet wat gezichtsverlies besparen zodat ik deze oorlog tegenover mijn volk kan rechtvaardigen, zal ik deze plek echt vernietigen. Denk aan Grozny en Aleppo.”

Uitkomst 3

Dit is een minder vuile deal, maar met het Russische volk, niet met Poetin. In dit scenario stellen de NAVO en de Oekraïners een staakt-het-vuren voor op basis van de grenzen van 24 februari: waar Rusland en de Oekraïense troepen stonden vóór de invasie van Poetin. Oekraïne wordt meer vernietiging bespaard, en het principe van de ontoelaatbaarheid van het wijzigen van grenzen met geweld wordt gehandhaafd. Maar Poetin zou aan zijn volk moeten toegeven: “We hebben zo’n 70.000 slachtoffers geleden, duizenden tanks en pantservoertuigen verloren en vreselijke economische sancties moeten ondergaan - en ik heb jullie niets opgeleverd.”

Het is natuurlijk onmogelijk voor te stellen dat hij dat zou zeggen. Maar zo’n deal zou in het belang van het Russische volk kunnen zijn. Dus, voor zover ik het me kan voorstellen, zou Poetin waarschijnlijk afgezet moeten worden door een populaire massaprotestbeweging, of door een paleiscoup. Alle schuld voor de oorlog zou in zijn schoenen geschoven kunnen worden, en Rusland zou kunnen beloven weer een goede buur te zijn als het Westen de sancties zou opheffen. Zelensky zou zijn droom moeten opgeven om die gebieden van Oekraïne terug te krijgen die in 2014 door Rusland in beslag werden genomen, maar Oekraïne zou kunnen beginnen met herstellen en tenminste het proces van toetreding tot de Europese Unie en misschien zelfs tot de NAVO kunnen hervatten.

Dit was altijd Poetins oorlog. Het was nooit de oorlog van het Russische volk. En hoewel het Russische volk tot nu toe misschien denkt dat het geen hoge prijs heeft betaald voor zijn stilzwijgen, heeft het het mis.

Wanneer alle vermeende door Rusland gepleegde bloedbaden in Oekraïne zijn gedocumenteerd en met de wereld worden gedeeld, zal het Russische volk niet kunnen ontsnappen aan wat Poetin in hun naam heeft gedaan. Wanneer de gevechten stoppen en de wereld eist dat de buitenlandse reserves van Rusland die nu bevroren zijn bij westerse banken - ongeveer 300 miljard dollar - worden doorgesluisd naar Oekraïne voor de wederopbouw van de ziekenhuizen en bruggen en scholen die door het Russische leger zijn verwoest, zal het Russische volk beginnen te begrijpen dat deze oorlog niet gratis was. Als de documentairemakers alle getuigenissen verzamelen van Oekraïense vrouwen die zeggen dat ze door Russische soldaten zijn verkracht, zal geen enkele Russische burger nog lang zonder schaamte over de wereld kunnen reizen.

Nogmaals, ik ben niet naïef. Als Poetin op de een of andere manier zou worden vervangen door Aleksej Navalny, de nationalist, anticorruptie- en antioorlogsman, die Poetin vermoedelijk eerst heeft vergiftigd en vervolgens gevangengezet, zou een staakt-het-vuren met Oekraïne nog steeds moeilijk te onderhandelen of te handhaven zijn. Bovendien pleiten repressieve wetten en een meedogenloze geheime politie, een gebrek aan leiders en de legitieme vrees dat Poetin zijn eigen volk zou aandoen wat hij de Oekraïners aandoet, er allemaal tegen dat Poetin door een volksbeweging uit zijn ambt wordt gezet.

Ik ben me er ook van bewust dat Poetin bij deze uitkomst vervangen zou kunnen worden door iemand die nog erger is, iemand van ultranationalistisch rechts die beweert dat Poetin niet hard genoeg gevochten heeft of gesaboteerd is door zijn generaals. Of Poetin zou vervangen kunnen worden door een machtsvacuüm en wanorde - in een land met duizenden kernkoppen.

Maar kijk eens naar dit buitengewone voorbeeld van publiek protest tegen Poetin: Alla Poegatsjova, Ruslands bepalende popster uit de 20ste eeuw, verklaarde via een post op Instagram dat ze tegen de invasie van Oekraïne is. Ze is daarmee de belangrijkste beroemdheid die zich tegen de oorlog uitspreekt nu Poetin zowel op als buiten het slagveld voor steeds grotere uitdagingen komt te staan.

Dit alles verklaart de onderstroom die ik vorige week in Europa bespeurde, het gevoel dat deze oorlog op veel verschillende manieren zou kunnen eindigen, sommige beter, sommige slechter.

En dat is zelfs zonder uitkomst 4 gerekend - iets wat niemand kan voorspellen.

© 2022 The New York Times Company

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234