Woensdag 08/12/2021
Beeld uit 'Where the Silence Fails', een video-installatie van Tadamasa Itazu die momenteel te zien is op de expo 'Schaamte' in het Museum Dr. Guislain. Beeld rv
Beeld uit 'Where the Silence Fails', een video-installatie van Tadamasa Itazu die momenteel te zien is op de expo 'Schaamte' in het Museum Dr. Guislain.Beeld rv

Griet Op de Beeck

Schaamte, een luxe die niet iedereen zich kan permitteren

Griet Op de Beeck is schrijfster en columniste voor De Morgen.

Hij was zevenenzestig jaar geleden kamikazepiloot. De Japanner Tadamasa Itazu had zich vrijwillig opgegeven om tijdens de Tweede Wereldoorlog te sterven voor het vaderland, samen met een goeie vriend. Zijn kameraad vond de dood. Door technische problemen met het vliegtuig en de weersomstandigheden bleef zijn leven gespaard. De kunstenaar Meiro Koizumi voert de oude man op in Where the Silence Fails, een video-installatie waar hij hem met zijn vriend laat praten.

Ik stond in mijn eentje naar die aarzelende oud-strijder te kijken en het greep me aan, want zelden zag ik schaamte zo radicaal gedemonstreerd. Hoe de man zijn blik consequent naar beneden blijft richten, hoe hij amper kan uitspreken wat er gebeurd is, hoe hij zich verontschuldigt omdat hij nog altijd leeft, hoe hij nederig om vergiffenis vraagt, en hoe het hem zwaar valt om - in de rol van de ander, met de ingefluisterde woorden van de kunstenaar - zichzelf te vergeven.

Schaamte is een thema dat mij mateloos fascineert. Omdat het van ons allemaal is, of toch bijna. Omdat het gaat over zoveel meer dan met make-up gecamoufleerde jeugdpuistjes, of dat moment waarop je je herinnert dat je om vijf uur 's ochtends na dat zoveelste glas al te eerlijk hebt gesproken tegen deze of gene. De diepste soorten van schaamte zijn diegene die getorst worden door mensen die niet eens schuld treft. De context heeft de perceptie gecreëerd dat dat wél zo is, en dat zijn die mensen op een emotioneel niveau zelf gaan geloven. De impact daarvan op een verder leven kan bijzonder groot zijn. Zoals in het geval van Tadamasa Itazu.

Of neem Tracey Emin in haar kortfilm: Why I Never Became a Dancer, waarin ze vertelt hoe ze als meisje van veertien al seks had met allerlei oudere mannen, en nadien niet hén verwijten maakte, maar zelf met de schaamte werd opgezadeld. Het blijft mij ontregelen hoe moeilijk wij het vinden om te weten wat we waard zijn en onszelf niet aan te doen wat we ook echt niet verdienen.

Griet Op de Beeck. Beeld Jonas Lampens
Griet Op de Beeck.Beeld Jonas Lampens

Beide werken maken deel uit van de nieuwe tentoonstelling in het Museum Dr. Guislain over schaamte. Naar goede gewoonte werd het thema op tal van manieren benaderd, met een bijzondere mix aan kunstwerken als resultaat. Onmogelijk om al wat mij intrigeerde hier aan te halen. Maar laat me het werk van Philippe Vandenberg vernoemen. Een groot wit doek waar hij in zijn eigen bloed 'Honte' overheen heeft geschreven. De kunstenaar pleegde zelfmoord in 2009. Zo diep kan het zich vastwrikken. Een beeld dat me nog lang zal najagen, dat weet ik nu al zeker.

Of de sculptuur die Berlinde De Bruyckere selecteerde voor deze tentoonstelling: Wezen. Twee weerloze knieën steken uit een in een juten zak verstopte mens. De stof lijkt wel bijeengehouden door twee handen. Dit wezen onttrekt zichzelf aan de blik van de anderen. Het is een figuur die je zou willen omarmen, om het weer goed te maken, of toch alvast iets beter, voor haar of voor hem.

Ook heftig zijn de beelden van Boris Mikhailov uit Oekraïne in de reeks Case History. De fotograaf portretteert daklozen: niet alleen volwassenen, maar ook kinderen laten zomaar alles zien. Confronterend zijn ze, deze hun weerloosheid weglachende jonge mensen, deze zichzelf verstoppende ouderlingen, alsof ze ontdaan zijn van alle waarde door een wreedaardige wereld. Het doet je beseffen dat schaamte ook een luxe is die niet iedereen zich kan permitteren.

Of wat de Tsjech Miroslav Tichy laat zien. Hij bricoleerde zelf fototoestellen en legde stiekem de vrouwen vast die hem intrigeerden, zonder kleren als hij geluk had, nu en dan met meer stof eromheen, maar waar het hem om te doen was, weze duidelijk. Door het stuntelige procedé kregen de beelden van deze zich onbespied waande dames ongewild toch enige verhulling, alsof de wereld vond dat de kunst nu ook niet zomaar alles moet mogen. En dan heb ik nog niet eens het beeld uit de prachtige serie New York Kids van Hans Op de Beeck of het schilderij van Michaël Borremans vermeld. Ik bedoel maar: Schaamte is een tentoonstelling die u wil gezien hebben.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234