Dinsdag 07/02/2023
Ivo Victoria. Beeld DM
Ivo Victoria.Beeld DM

ColumnIvo Victoria

Salman Rushdie moest het horen

Ivo Victoria is schrijver van Alles is oké. Hij woont en werkt in Amsterdam. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

Ivo Victoria

Afgelopen zaterdag kondigde mijn gewaardeerde collega Christophe Vekeman in De Standaard aan dat hij stopt met het schrijven van romans. Hij heeft te veel last van “vrijheidsvijandige fatsoenfanatici die maken dat ik op mijn woorden zit te letten om oneigenlijke redenen – redenen die niets met stilistiek te maken hebben”. In een wereld waarin Winnetou als “moreel bezwaarlijk” in de ban wordt gedaan, voelt Vekeman zich “beroofd van de broodnodige vrijheid” om fictie te kunnen schrijven.

Er is geen sprake van intimidatie of doodsbedreigingen. Zijn uitgever heeft hem geen sensitivity reader opgedrongen, noch is hij door activisten met pek en veren opgewacht bij de voordeur. Het gaat ’m om het gevoel niet meer vrijuit te kunnen schrijven over de “smerigste krochten van de menselijke ziel” of je te verplaatsen in “personages die je liever niet zou willen leren kennen” vanwege mogelijke reacties uit de politiek correcte buitenwereld. Vekeman voelt zich, kortom, onveilig wanneer hij fictie schrijft. Salman Rushdie moest het horen, hij zou raar opkijken. (Zij het met slechts één oog; het andere werd uitgestoken door iemand die een van zijn romans niet bliefde.)

Zelf denk ik niet dat het kwaad kan om als schrijver op je woorden te letten. Het is je werk, zeg maar, en niet alleen in stilistisch opzicht. Het is zeker waar dat de stem van wie in het verleden vaak ongehoord bleef (vrouwen, mensen van kleur, mensen wier seksuele geaardheid niet hetero is, to name a few – of een combinatie hiervan) vele malen luider is geworden. Men eist zijn (m/v/x) plek op, men dient van repliek wie men van repliek denkt te moeten dienen – vaak mensen die geen repliek gewend zijn. Hun bewoordingen zijn fel, dat is soms schrikken, en soms kan je er – zelfs terecht – boos of verdrietig om worden. Je kan het tegelijkertijd ook zien als een uitnodiging om na te denken over je werk. En daarbij: waarom zou jouw ongebreidelde fantasie waar velen van houden, door anderen niet even ongebreideld bekritiseerd, ja zelfs verfoeid mogen worden?

Maar zijn de fatsoenfanatici een bedreiging voor het schrijven van fictie? Nee. Dat is inderdaad meer een gevoel. De vrijheid van drukpers – fictie of non-fictie – staat in de Lage Landen niet ter discussie. Of het moest die ene, redelijk onnozele keer zijn geweest toen Jaap Robben en Ilja Leonard Pfeiffer de boekhandels in Nederland opriepen om een boek van Johan Derksen niet langer te verkopen. Schrijvers die zélf oproepen tot censuur, ja, dát is zorgelijk. Of die keer dat Alma Mathijsen en Bregje Hofstede de excuses van een podium eisten voor woorden die Herman Brusselmans erop gezegd had – ja, schrijvers die hun eigen podium ondermijnen, dat is niet best. Dat is het normaliseren van praktijken waarvan, op een duistere dag in de toekomst, sommigen dankbaar gebruik hopen te maken om Jaap, Ilja, Alma, Bregje, én Johan én Herman gezellig samen in de papierversnipperaar te mikken.

Maar dat is natuurlijk niet meer nodig als de schrijver zelf al gestopt is met schrijven. Als de schrijver ziet hoe een van zijn helden wordt verbannen, het idee heeft dat ‘men’ hem wil pakken, en als reactie hierop de stilistisch superieure pen in de ring gooit. Wat schiet je ermee op, ook? Nu ben je, in de ogen van de fatsoenfanatici, niet alleen onfatsoenlijk maar tevens een angsthaas. Kortom, is dit alles niet juist reden om verbeten door te tikken?

Gelukkig, Vekeman stopt niet met schrijven: “Vanaf nu ben ik als schrijver enkel nog mezelf.” Hij gaat door zonder personages, zonder fictie. Wacht even. Spreken met je eigen stem, en niet via je personages. Je bewegen in de realiteit in plaats van in een verzonnen wereld. Vergt dat niet juist nog meer moed en vrijheid? Ik weet het niet zeker, misschien moeten we het even navragen in Iran.

Wat ik wel zeker weet: in de wereld van vandaag hebben we meer dan ooit álle stemmen nodig. In fictie en non-fictie. Progressieve, conservatieve, fatsoenlijke, perverse, fantasierijke en kil realistische stemmen. En een schrijver heeft slechts één taak: schrijven. Als je dwars wordt gezeten, door een ander of jezelf: schrijf door. Als dat niet lukt: schrijf harder. Ja, je hebt gelijk, ik heb het in feite niet over Christophe Vekeman. Ik heb het over mezelf.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234