Woensdag 12/05/2021

OpinieRudi Laermans

Politiek is nieuwskundig gezien een arena die wordt bevolkt door winners en losers

Sihame El Kaouakibi. Beeld BELGA
Sihame El Kaouakibi.Beeld BELGA

Rudi Laermans is socioloog aan de KU Leuven en auteur van de essaybundel Ik, wij, zij.

Over ‘de zaak-El Kaouakibi’ valt een spitante opera te maken. De hoofdrol gaat uiteraard naar een patente sopraan, bij voorkeur een gekleurd iemand; voor de andere rollen zijn voornamelijk witte tenoren vereist die liefst ook enige politieke flair kunnen voorwenden. Ze maken het hoofdpersonage politiek het hof volgens de ongeschreven regels van de particratie, wuiven wuft met cheques en subsidiebeloftes, en geven niet thuis bij de ontknoping: ‘Sentito niente, fatto niente’ zegt het libretto (oftewel: ‘Niks gehoord, niks gedaan’). Tussendoor trakteert een jeugdige danstroep op een flukse portie streetdance en vernemen we druppelsgewijs dat de olijke sopraan samen met haar vriendin ook vrolijk met geld schuift, tot ten slotte een bariton haar bedriegerij uitbazuint. Zoals wel vaker in een opera gaat het vrouwelijk hoofdpersonage vervolgens eenzaam ten onder tijdens het zingen van een smartelijke aria. Waarna het koor een laatste lied aanheft waarin de morele vinger steil de hoogte ingaat.

Maar even serieus nu, al is het gesuggereerde libretto ook weer niet zo vergezocht. De berichtgeving over de voorspoedige carrière en snelle val van Sihame El Kaouakibi had het immers vooral over persoonlijke connecties. Niet dat zo’n hoog whodunit-gehalte verwondert: politiek is nieuwskundig gezien een arena die wordt bevolkt door winners en losers, gehaaide en naïeve politici. Laten we die persoonsgerichte bril even verruilen voor een verrekijker die de ogen scherpt voor het bredere plaatje.

Rudi Laermans. Beeld rv
Rudi Laermans.Beeld rv

Ondernemingszin

Dat we in een neoliberale maatschappij leven, is geen nieuws. Net als het klassieke liberalisme huldigt de nieuwerwetse variant het adagium dat het individu de hoeksteen van de maatschappij is. We raakten er ondertussen aan gewend om strikt persoonlijk te worden afgerekend op professionele prestaties, evengoed als op sociale fouten of tekortkomingen in de privésfeer. Het verklaart mee waarom het nieuws tijdens de voorbije decennia zo sterk verweven raakte met human interest. Alsof anonieme structuren niet ook onze levens vormgeven en we niet de hele tijd ideologisch vervuilde lucht inademen.

Binnen het neoliberale wereldbeeld is ook emancipatie vooral een individuele zaak en veel minder een collectieve aangelegenheid. Vandaar dat er thans zoveel over empowerment wordt gesproken, niet het minst door beleidsmakers: die uitdrukking past als gegoten bij het versterken van de individuele capaciteiten van kansarmen. Ondertussen wordt gevoeglijk vergeten dat er harde mechanismen bestaan die welbepaalde groepen kansen ontnemen en hen in de richting van de maatschappelijke marge duwen of beletten om daaruit weg te raken. Niet-witte groepen zijn daar inderdaad een voorbeeld bij uitstek van. Dat heet etnische stratificatie, die uiteraard niet losstaat van de algemenere klassenongelijkheid.

Bart Somers en Sihame El Kaouakibi op een archiefbeeld. Beeld Sihame.be
Bart Somers en Sihame El Kaouakibi op een archiefbeeld.Beeld Sihame.be

Vlaams minister Bart Somers (Open Vld) zat helemaal op het neoliberale spoor toen hij er einde 2020 in eerste instantie voor koos om de samenwerking met het Minderhedenforum op te zeggen en voor de nieuwe organisatie Join.Vlaanderen als bevoorrechte partner van het integratiebeleid te gaan. Anders dan Join.Vlaanderen staat het Minderhedenforum voor collectieve zelforganisatie. Dat rijmt niet met neoliberalisme, en dan zwijgen we nog van de klassieke liberale scepsis tegenover middenveldorganisaties. Somers’ boodschap was glashelder: mensen van kleur moeten als individuen integreren, niet door zich te verenigen op basis van gedeelde culturele affiniteiten of gemeenschappelijke belangen. Of nog: vervoeg de Vlaamse gemeenschap als eenling, niet als lid van een deelgemeenschap – wat precies ook het credo van Join.Vlaanderen is.

El Kaouakibi huldigde dezelfde visie op integratie en vond dus niet toevallig politiek onderdak bij de liberalen. In interviews hekelde ze geregeld het pamperen van gekleurde jongeren en benadrukte ze graag het belang van de eigen verantwoordelijkheid: kansen krijg je en maak je waar door zelf de handen uit de mouwen te steken. Niet: ‘Yes, we can!’, wel ‘Yes, you can!’. Dat soort discours is niet alleen zodanig individualiserend dat het altijd ook stigmatiserend dreigt te werken. Het verbindt subjectiviteit tevens met ondernemingszin: een beetje individu neemt initiatief en beschouwt zichzelf als een Me, Incorporated. Het is de kwintessens van de identiteit die het neoliberalisme ons gedurig aanmeet: je bent een zelfondernemer, iemand met te ontwikkelen vaardigheden waarin je zo winstgericht mogelijk investeert. Bij elkaar opgeteld vormen je verschillende talenten immers je eigenste human capital. Dat verspil je niet, maar maak je letterlijk te gelde.

Weg burgerschap

Nu is er op zich niets mis met zin voor initiatief, noch met het bijbrengen van meer eigenwaarde of zelfvertrouwen via bijvoorbeeld het aanleren van urban dance-stijlen. Het neoliberalisme koppelt die persoonlijke empowerment echter exclusief aan volwaardig marktfunctioneren. Talentontwikkeling moet bijvoorbeeld geen kloeke activisten kweken, maar individuen opleveren die binnen de bestaande krijtlijnen hun beste beentje voorzetten. Of ze nu loonarbeid verrichten of flexwerken, zelfondernemers veranderen het speelveld niet, maar willen meespelen en als het even kan ook winnen: ziehier het Vlaamse integratiemodel, versie neoliberalisme.

Als etnische entrepreneur was Sihame El Kaouakibi een toonbeeld van succesvolle integratie. Behalve allochtoon én vrouw had deze sociale ondernemer het schijnbaar gemaakt door gekleurde jongeren zin voor initiatief bij te brengen. Ze was een rolmodel, vooral ook letterlijk: haar rol van ondernemer stond model voor de wijze waarop je best integreert. Die boodschap geldt evenwel voor mensen van kleur evengoed als voor witte Vlamingen. Dat blijkt bijvoorbeeld duidelijk uit de leerlijn ‘ondernemend onderwijs’, gericht op ‘het stimuleren van ondernemingszin en ondernemerschap’ van het kleuter- tot het hoger onderwijs.

Beschaafd amuseren

Kritische analyses van het Vlaams neonationalisme, dat van de N-VA voorop, hebben veel aandacht voor de pogingen om via het integratie-, onderwijs- en cultuurbeleid een witte agenda door te drukken. Die privilegieert het Nederlands en de liberale versie van de Verlichting, canoniseert op een selectieve manier ‘het rijke Vlaamse verleden’, en favoriseert kunstuitingen die niet kritisch emanciperen maar beschaafd amuseren. Het voorzetsel ‘neo’ verwijst echter evengoed naar de dominantie van het neoliberalisme binnen het nieuw-Vlaamse ideologisch baldakijn.

Dat neoliberalisme is een oxymoron: een politieke ideologie die drastisch depolitiseert. Het peroreert over klanten die recht hebben op een efficiënte dienstverlenging en het fêteert ondernemende individuen en organisaties, incluis administraties of gesubsidieerde instellingen, die een markt bedienen. Met aftrek van de welbekende culturele component komt Vlaamse integratie dan ook neer op een dubbele eis: je als overheidscliënt in enigszins verstaanbaar Vlaams kunnen uitdrukken, en je individuele capaciteiten leren ontwikkelen met het oog op een succesvol marktfunctioneren als blije loonarbeider of vrije zelfstandige. Nieuwkomers wordt dat diets gemaakt doorheen inburgeringstrajecten. Alleen dreigt het daarin nog weinig over burgerschap in strikte zin te gaan: collectief meebeslissen over collectieve belangen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234