Dinsdag 20/04/2021
Paul De Grauwe. Beeld DM
Paul De Grauwe.Beeld DM

ColumnPaul De Grauwe

Patenten hebben hun nut. Maar voor de covidvaccins zijn de zaken anders

Paul De Grauwe is professor aan de London School of Economics. Zijn column verschijnt tweewekelijks.

De vertragingen in de leveringen van covidvaccins hebben het debat over het gebruik van patenten in de farmaceutische industrie opnieuw doen losbarsten. Om dit debat op zinvolle wijze te voeren, moeten we eerst stilstaan bij de vraag wat een patent beoogt.

Farmaceutische bedrijven moeten heel veel duur onderzoek doen om een innovatief en effectief medicijn te ontwikkelen. De uitkomst van dit onderzoek is pas veel later bekend. Bovendien is die heel onzeker. Het kan best dat het onderzoek tot niets leidt. Zonder patenten zullen weinig farmabedrijven onderzoek willen opstarten. Als het nieuwe medicijn niet beschermd is door een patent, zal het gekopieerd en goedkoop verkocht worden door bedrijven die de onderzoekskosten niet hebben gedragen. Het bedrijf dat die kosten wel betaald heeft, zalniet kunnen opboksen tegen deze ‘kapers’ en zijn duurder product niet kunnen verkopen. Zonder het (tijdelijke) monopolierecht dat een patent biedt, zal geen bedrijf dat winst nastreeft het risico aangaan om te investeren in nieuwe medicijnen.

De vraag is nu of dit systeem, dat op het eerste gezicht aantrekkelijk lijkt, dat ook is in het speciale geval van de ontwikkeling van covidvaccins. Mijn antwoord is nee, en wel om twee redenen.

Ten eerste worden de covidvaccins massaal gesubsidieerd door overheden. Het grootste deel van de onderzoeks- en ontwikkelingskosten worden door de nationale overheden betaald. BioNTech kreeg 445 miljoen euro van de Duitse overheid, Moderna 1 miljard dollar van de Amerikaanse overheid en AstraZeneca meer dan 1 miljard pond van de Britse en Europese overheden. Bovendien gebeurde heel veel onderzoek buiten de farmabedrijven, namelijk aan universiteiten en onderzoekscentra. Dat werd ook betaald uit belastinggeld.

Ten tweede plaatsten diezelfde overheden massale orders voor de vaccins en betaalden ze daarvoor op voorhand. Dat gebeurde voordat de farmabedrijven wisten of hun onderzoek succes zou hebben. Hun onzekerheid is weg.

Die twee elementen betekenen dat de bestaansreden van de patenten op de covidvaccins er gewoon niet is. De farmabedrijven hebben nauwelijks onderzoekskosten gedragen en hebben dankzij de massale voorafgaande orders geen enkele onzekerheid. De patenten zijn dus totaal overbodig.

Ze zijn niet alleen overbodig, ze zijn ook schadelijk omdat het tijdelijke monopolie dat de patenten leveren ook tot gevolg heeft dat er minder geproduceerd wordt. Indien de covidvaccins niet waren gepatenteerd, zouden andere bedrijven hebben kunnen inspringen en meer produceren dan vandaag het geval is. Dat zou de terugkeer naar een normaal leven hebben vervroegd. De economische heropleving zou sneller hebben kunnen plaatsvinden. Veel mensen zou existentieel leed zijn bespaard.

Dat zou allemaal moeten volstaan om het patentrecht op vaccins naar de prullenmand te verwijzen. Er is nog een bijkomende, even zwaarwichtige reden om dat te doen. Een vaccin is een publiek goed. Als ik mij laat vaccineren, bescherm ik niet alleen mijzelf maar ook anderen. Ik creëer een voordeel voor mij en voor de maatschappij. De collectieve welvaart is dus groter dan de optelsom van de welvaart van individu’s. Dat leidt ook tot vrijbuitersgedrag: de antivaxers die zich niet laten vaccineren profiteren ook van het vaccin; zonder bij te dragen tot dit resultaat worden ook zij beschermd. Nogal wat mensen vinden zo'n vrijbuitersgedrag aantrekkelijk.

Een vaccin creëert dus een collectieve meerwaarde die groter is dan de som van de individuele welvaart. Naar wie gaat die collectieve meerwaarde? Door het patent gaat een deel naar farmabedrijven (met de mogelijke uitzondering van AstraZeneca, dat beloofd heeft het vaccin te verkopen tegen de kostprijs).

Zoals eerder betoogd, worden de onderzoekskosten gedragen door de overheid. Maar ook de distributiekosten komen op rekening van de overheid. Omdat de collectieve baten van een vaccin zo hoog zijn, is de overheid bereid de hele organisatie van het verdelen en toedienen van het vaccin op zich te nemen. De kosten zijn enorm maar weerspiegelen de collectieve baten. Op het einde van de rit gaan de farmabedrijven lopen met een deel van de winsten die deze collectieve baten weerspiegelen.

Hoe lossen we dit op? Er zijn twee elementen in de oplossing. Ten eerste moet het patentrecht op vaccins worden afgeschaft. Ten tweede moet de overheid met de farmabedrijven een joint venture sluiten die het mogelijk maakt voor haar om een deel van de kosten van onderzoek, ontwikkeling en distributie te recupereren door een deelname in de winst van die bedrijven. Het is waarschijnlijk te laat om dat nog te doen met de covidvaccins. Maar overheden moeten klaarstaan voor een volgende pandemie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234