Vrijdag 23/07/2021

OpinieLiesbet De Kock, Ruben Mersch, Marc Van Ranst e.a.

Opheffen patenten is in deze pandemie een zaak van mensenrechten

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

In maart van dit jaar uitte de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties (nogmaals) haar diepe bezorgdheid over de impact van de COVID-19 pandemie op mensenrechten wereldwijd. De snelle ontwikkeling van covid-19 vaccins was een ongeziene krachttoer, maar zolang deze niet universeel toegankelijk en betaalbaar zijn voor iedereen, is het einde van deze crisis niet in zicht. Nieuwe varianten krijgen vrij spel, en verspreiden zich razendsnel door internationaal verkeer. Een van de grootste pijnpunten op weg naar de vereiste globale, solidaire aanpak is intussen gekend: patenten of intellectuele eigendomsrechten op vaccins, waardoor een relatief kleine groep farmaceutische bedrijven de volledige controle heeft over de productie en verdeling van levensreddende middelen. Vaccins die grotendeels werden ontwikkeld met publieke investeringen, maar waarvan de winst naar private bedrijven gaat.

De discussie over patenten laait inmiddels hoog op. De farmaceutische industrie en de betrokken overheden hebben de morele en politieke verantwoordelijkheid om alles in het werk te stellen wat nodig en mogelijk is om deze pandemie te overwinnen of niet onnodig te rekken, en hindernissen daarbij zo snel mogelijk uit de weg te ruimen. Onderhandelingen over de (tijdelijke) opheffing van patenten op COVID-19 vaccins werden lang geblokkeerd door een aantal Westerse staten, maar nu de VS aankondigde dit voorstel wel te steunen, staat Europa meer en meer geïsoleerd in haar positie. Dit wekt minstens de indruk dat hiermee de economische belangen van hoge-inkomenslanden ondergeschikt worden gemaakt aan de mondiale volksgezondheid. Verdedigers van patenten haasten zich om te verwijzen naar het COVAX-initiatief. Ondertussen blijkt dit initiatief – dat de universele toegang tot vaccins moest garanderen – niet te voldoen en tekortkomingen te vertonen. Lage-inkomenslanden krijgen lang niet genoeg vaccins om de pandemie op eigen grondgebied de baas te kunnen.

Nu de VS zich scharen achter een tijdelijke opheffing van patenten op COVID-19 vaccins hopen we dat andere staten snel zullen volgen. Een (tijdelijke) opheffing van patenten zal natuurlijk geen deus ex machina betekenen: ook de productiecapaciteit moet drastisch worden opgeschaald, de nodige infrastructuur en technologie moeten aanwezig zijn, evenals de benodigde grondstoffen. Het opheffen van patenten alleen zal bovendien niet volstaan: ook bedrijfsgeheimen zullen moeten worden gedeeld om productie mogelijk te maken. Geen wondermiddel, dus, maar wel een noodzakelijke eerste stap in een gecoördineerde, globale strategie. Een eerste stap in een broodnodige wereldwijde versnelling van de vaccinatiecampagne, en ook, en een belangrijk teken van solidariteit.

Intellectuele eigendomsrechten werken artificiële schaarste in de hand, wat aanleiding geeft tot exportbeperkingen en vaccinnationalisme. Deze ondergraven op hun beurt het COVAX-initiatief en werken globale dispariteit en discriminatie van lage-inkomenslanden in de hand. Het huidige monopolie op COVID-19 vaccins vergroot zo reeds bestaande gezondheidsongelijkheid (health inequity) tussen arme en rijke landen. Ook in hoge-inkomsenslanden vertragen patenten echter de uitweg uit de crisis, aangezien men afhankelijk blijft van de goodwill van farmaceutische bedrijven om industriële samenwerkingsverbanden aan te gaan. Zoals gekend heeft dit er onder meer toe geleid dat de productiecapaciteit in Denemarken ernstig onderbenut bleef, en er minder vaccins werden geproduceerd dan praktisch mogelijk was. De weigering van Westerse landen om patenten (tijdelijk) op te heffen is dus niet enkel tegen het belang van de eigen bevolking, het verlengt ook een noodtoestand waarin grond- en mensenrechten, ook op het eigen grondgebied, onder druk komen te staan. Een aantal studies toonde intussen immers overduidelijk aan dat de huidige pandemie leidt tot wereldwijde schendingen van grond- en mensenrechten: naast de beperkingen op de publieke ruimte, stelt men bijvoorbeeld wereldwijd een toename van geweld tegen kinderen en vrouwen vast, en een verdere aantasting van de levensomstandigheden van reeds kwetsbare groepen (mensen in armoede, gedetineerden, mensen met een psychiatrische problematiek, mensen op de vlucht, enz.). Ook in eigen land is COVID-19 een ‘klassenvirus’ gebleken: mensen met een migratieachtergrond, mensen in armoede, werden het hardst getroffen. Intellectuele eigendomsrechten op vaccins rekken de crisis, en resulteren direct en indirect in verdere discriminatie en andere mensenrechtenschendingen.

Vanuit een mensenrechtenperspectief leidt het getreuzel of de weigering om patenten (tijdelijk) op te heffen zo aantoonbaar tot passieve en actieve onrechtvaardigheid: schuldig verzuim tegenover (groepen van) mensen in nood, en aanwakkering van reeds bestaande discriminatie en internationale instabiliteit. Hebben diezelfde overheden die momenteel aarzelen over de (tijdelijke) opheffing van patenten in de wereldhandelsorganisatie (WTO) zich een hele tijd geleden niet geschaard achter de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, om de ‘inherente waardigheid en van de gelijke en onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensengemeenschap’ te vrijwaren? Het is hoogtijd om hen te herinneren aan dat engagement. De internationale mensenrechtenstandaarden én de spelregels voor handel bepalen duidelijk dat het beschermen van intellectueel eigendomsrecht nooit ten koste mag gaan van de volksgezondheid. Er wordt winst gemaakt op de pandemie, op menselijk leed, en op het rekken van de medische noodtoestand. Het (tijdelijk) opheffen van patenten is een noodzakelijke geste van solidariteit en medemenselijkheid, en moet in het kader van de globale bescherming van de mensenrechten worden afgedwongen.

Liesbet De Kock, doctor in de wijsbegeerte en psychologe Universiteit Gent/Vrije Universiteit Brussel; Anne Delespaul, Huisarts bij Geneeskunde voor het Volk en Initiatiefneemster Europees Burgerinitiatief ‘No Profit on Pandemic’; Ruben Mersch, Correspondent Big Pharma De Correspondent; Marc Van Ranst, Klinisch Bioloog/viroloog KU Leuven; Caroline Pauwels, Rector Vrije Universiteit Brussel; Willem Debeuckelaere, Gastprofessor Human Rights Centre Universiteit Gent; Voorzitter Vermeylenfonds; Eva Brems Universiteit Gent; Hart boven Hard; Frederik Van Driessche, Psychoanalyticus, mede-oprichter #GentZonderGrenzen; Sigrid Sterckx, Hoogleraar Ethiek Universiteit Gent; Kasper Raus, Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Universiteit Gent; Charlotte De Kock, Onderzoeker Gezondheidsongelijkheden Universiteit Gent; Henri Heimans, Magistraat-op-rust, Prijs Liga voor Mensenrechten; Julian Cockbain European Patent Attorney; Wies De Graeve Directeur Amnesty International, Vlaanderen; Charlotte Vandycke Directeur Vluchtelingenwerk Vlaanderen; Freddy Mortier, Gewoon Hoogleraar Ethiek, UGent en Voorzitter deMens.nu; Els Hertogen, Directrice 11.11.11; Christophe Busch Directeur Hannah Arendt Instituut; Jan De Maeseneer Head WHO Collaborating Centre on Family Medicine and Primary Health Care Universiteit Gent; Johan Decruyenaere staflid Dienst Intensieve Zorg UZGent en Faculteit Geneeskunde en gewoon Hoogleraar Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen, UGent; Wim Van Biesen, Chief of Department of Nephrology, Ghent University Hospital; Philippe Deron Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen UGent en Diensthoofd Hoofd- en Halschirurgie, Voorzitter Commissie Medische Ethiek UZGent; Jan Dumolyn, hoofddocent Universiteit Gent; Renaat Peleman, Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen, Universiteit Gent; Tom Balthazar Hoofddocent Gezondheidsrecht, Universiteit Gent; Marc Cosyns Huisarts/Vakgroep Volksgezondheid Universiteit Gent; Jean-Paul Van Bendegem, Emeritus Hoogleraar Vrije Universiteit Brussel; Gita Deneckere Decaan faculteit Letteren en Wijsbegeerte, Universiteit Gent; Paul Verhaeghe, Hoogleraar, Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen, Universiteit Gent; Ludo De Witte, Auteur; Ico Maly, Hoofddocent Universiteit Tilburg; Dominique Willaert, Victoria DeLuxe; Bruno De Wever, Hoogleraar Geschiedenis Universiteit Gent ; Marc Le Bruyn Historicus, ere-hoofdadviseur Vlaams Parlement; Rik Vancoillie, Ex-coördinator vorming BBTK federaal; Tom Decorte, Hoogleraar Faculteit Rechten & Criminologie, Universiteit Gent; Farah Focquaert, docent ethiek en wijsbegeerte Universiteit Gent; Marthe Ongenaert, doctoraatsonderzoeker Vakgroep Strafrecht en Criminologie Universiteit Gent; Ciska Wittouck, psychologe, criminologe UGent/Howest; Jinske Verhellen, Hoofddocent Universiteit Gent; Michelle Van Impe, criminologe en onderzoekster Universiteit Gent; Karim Zahidi, Filosoof Universiteit Gent/Universiteit Antwerpen, voorzitter Masereelfonds; Robrecht Vanderbeeken, Filosoof en Vakbondsverantwoordelijke cultuurwerkers ABVV-ACOD Cultuur; Jelle Versieren, Onderzoeker Universiteit Antwerpen; Pascal Debruyne, Doctor in de Politieke Wetenschappen Odisee Hogeschool; Matthias Lievens, Docent Hoger Instituut voor Wijsbegeerte KU Leuven; Brecht De Smet, Postdoctoraal onderzoeker Universiteit Gent; An De Bisschop, Docent Kunstagogiek School of Arts, Gent; Meyrem Almaci (Groen) en Hilde van Mieghem (actrice, auteur en regisseur).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234