Donderdag 01/12/2022

OpinieVincent Scheltiens

Ook zondag in Italië was de grootste partij die van de mensen die hun kat naar de stembus stuurden

Verkiezingsreclame van Giorgia Meloni op een bus in Rome. Beeld Getty Images
Verkiezingsreclame van Giorgia Meloni op een bus in Rome.Beeld Getty Images

Vincent Scheltiens is historicus en coauteur van Extreemrechts. De geschiedenis herhaalt zich… niet op dezelfde manier.

Vincent Scheltiens

Het was voorspeld en gepeild: in Italië zou de rechtse coalitie van het trio Silvio Berlusconi, Matteo Salvini en Giorgia Meloni de verkiezingen winnen. Dat gebeurde zondag ook met een score die zelfs de verwachtingen oversteeg.

Het trio sloeg ondanks spanningen en meningsverschillen al langer geleden de handen in elkaar, maar onderling wisselden de krachtsverhoudingen. Primi inter pares werden de Fratelli d’Italia van Meloni, een extreemrechtse partij die haar wortels heeft in het Italiaanse fascisme en 26,47 procent van de stemmen binnenhaalde. Niet toevallig was deze coalitiegenoot van de N-VA in het Europees Parlement de enige van de drie die oppositie voerde tegen het kabinet-Draghi. Op die manier capteerde Meloni het ongenoegen van vele Italianen ten aanzien van technocratenregeringen met niet-verkozen premiers. De winst die Meloni boekt is spectaculair. Nog in 2018 behaalde haar partij amper 4,4 procent van de stemmen.

De extreemrechtse zege komt echter niet uit de lucht vallen en kent diepere oorzaken (let op het meervoud) dan het gebrek aan representativiteit van een kabinet. Amper twee weken geleden boekten de extreemrechtse Zweden Democraten, alweer een Europese fractiegenoot van N-VA, een grote overwinning door de kaap van de 20 procent te overschrijden en ook daar de grootste van een drievuldig rechts blok te worden. Dat gebeurde nadat in april van dit jaar Marine Le Pen 23,15 procent behaalde in de eerste ronde van de Franse presidentsverkiezingen en daarmee alweer de challenger van president Macron werd in een tweede ronde, waarin ze op 41,45 procent strandde.

Volgend jaar trekken de Spanjaarden naar de stembus. Peilingen plaatsen het extreemrechtse VOX – jawel, ook Europees fractiegenoot van N-VA – op een derde plaats, bereid om de rechts-conservatieve Partido Popular als junior-partner aan een meerderheidskabinet te helpen, een scenario dat nu al proefdraait in de regio Castilla y León. En uiteraard kijkt bij ons Vlaams Belang, met meer dan 20 procent in de peilingen, reikhalzend uit naar de verkiezingen van 2024 om een plek in de Vlaamse regering te verwerven.

Drie elementen

Te midden van globale, impactvolle crisissen die ons dagelijkse leven materieel en/of mentaal brutaal destabiliseren – men ‘verliest’ in de crisis of men ‘anticipeert’ erop en duwt ze van zich af – zijn er drie politieke elementen die in het licht van deze extreemrechtse successen besproken moeten worden.

De eerste is de crisis van het politieke centrum. Dat lijkt niet in staat in tijden van opeenvolgende crisissen (bankencrisis, klimaatcrisis, coronacrisis, energiecrisis…) de bevolkingen afdoende te beschermen, te omkaderen en een veilige haven in te loodsen. Dat politieke centrum heeft daar de representativiteit niet meer voor. De voorbije decennia zijn de partijen die er deel van uitmaken massaal kiezers en leden verloren en wie er in de rangen overblijft is eerder van een gezegende leeftijd.

Al in 2013 beschreef de betreurde Ierse politieke wetenschapper Peter Mair hoe dat centrum, draaiend rond een neoliberale consensus, over een ‘leegte’ regeerde. Wie twintig jaar geleden had voorspeld dat in Vlaanderen bij peilingen de opvolgers van AMADA nagenoeg even groot zouden zijn als die van de CVP zou knettergek zijn verklaard.

De massavlucht uit het centrum verloopt niet altijd even rechtstreeks naar extreemrechts en nog minder naar het andere uiterste van het politieke spectrum. Het is vaak een massaal afhaken. Ook zondag in Italië was de grootste partij die van de mensen die hun kat naar de stembus stuurden.

Met het aanwakkeren van angst en onveiligheidsgevoelens, met het verbaal inhakken op interne en buitenlandse vijanden, spint extreemrechts garen bij deze crisis. Dat gaat des te makkelijker, en dat is het tweede element, omdat vanuit het centrum de ophaalbrug voor extreemrechts werd neergelaten. Of het nu op het politieke terrein is of in de media, extreemrechts werd in vele landen inhoudelijk en organisatorisch in aanzienlijke mate genormaliseerd. Zelfs in gevallen waarbij men reserves heeft ten aanzien van het democratische gehalte van de extreemrechtse partijen in kwestie is men niet te beroerd om hun taal, voorstellen en framing van politieke kwesties over te nemen en zodoende te bevestigen.

Het derde element is de pijnlijke afwezigheid van een afdoend politiek antwoord, niet in de eerste plaats op extreemrechts, wel op de reële angsten, vragen en verzuchtingen van grote delen van de bevolking. Tegenover de status quo van het politieke midden brengt extreemrechts in tal van gradaties en variaties een even plausibel klinkend als compleet illusoir alternatief maatschappijproject. Dat is het identitaire verhaal van het terugplooien op zichzelf, van de tribalisering zoals de Frans-Libanese auteur Amin Maalouf dat formuleert. De grote, boze wereld met haar miseries buiten houden, of het nu op Europees vlak is (als zogenaamd homogene beschaving-onder-druk) of op het vlak van de regio waar nu al godbetert ‘Vlaamse kernenergie in Vlaamse handen’ ons volgens extreemrechts uit de energiecrisis zal helpen.

Maar wat stelt links voor tegenover de status quo van het bloedeloze midden, tegenover de mainstreaming van extreemrechts en zijn tribalisme met autarkische trekjes? In een reportage van een VRT-ploeg in Rome vertelde een teleurgestelde meneer dat men “bij de linkse partijen geen linkse programma’s meer ziet”. Over heel Europa heeft links zich aan de status quo geconformeerd en onderscheiden hun vroegere kiezers deze partijen niet meer van wat men in de jaren van het populisme opnieuw de elite is gaan noemen. Afgelopen zondag lag de ‘kracht’ van Meloni zeker ook bij de zwakte van links.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234