Woensdag 21/04/2021
Vincent Stuer. Beeld DM
Vincent Stuer.Beeld DM

OpinieVincent Stuer

Ook liberalen hebben nood aan een schrikbeeld, een vijandbeeld zelfs. Deze tijd levert er meer dan genoeg

Vincent Stuer is schrijver en werkt voor de Renew Europe-fractie in het Europees Parlement. Zijn column verschijnt tweewekelijks, afwisselend met Mark Elchardus.

In The Strange Death of Liberal England (1935) beschrijft George Dangerfield meesterlijk hoe de Britse liberalen in enkele jaren gedegradeerd werden van de leidende partij tot hooguit een gastrol op het politieke toneel.

In het oververhitte tijdklimaat van voor de Eerste Wereldoorlog kwam er zo snel zo veel op de Britten af, dat ze hun vertrouwen in het gematigde, gezapige liberalisme erbij verloren. Nationalisme en oorlogsdreiging, stakingen, assertieve vrouwen en minderheden… elke dag gebeurde er wel iets nieuws, zodat duizenden dagelijkse evenementjes ‘als termieten’ het vertrouwen in de liberale politiek ondergroeven. Het land was bang, bang van zichzelf, en liberale waarden als tolerantie, consensus en burgerschap leken plots een achterhaalde luxe. In 1906 behaalden de liberalen nog hun grootste overwinning, “From that victory they never recovered”.

Politieke klimaatopwarming

België viert dit jaar 175 jaar liberale partij, en de analyse van liberale leiders van nu zal gelijkaardig klinken: het tijdsgewricht zit tegen. Liberale burgers moeten zín hebben in elkaar en in de toekomst, optimisme is een morele plicht, maar in een klimaat van angst en afgunst kunnen velen dat niet meer opbrengen.

De terugslag is nu even groot als toen: de jaren ’90 waren bij uitstek liberaal. De hele wereld zou de liberale democratie omarmen, maatschappelijke en economische openheid leidden tot ongeziene vooruitgang, en aan het eind ervan kreeg België voor het eerst in zestig jaar weer een liberale premier. Van die overwinning, denken vooral Vlaamse liberalen, zijn we nog steeds aan het bekomen.

Het is de desillusie die zo hard aankomt. Het liberalisme wordt gezien als deel van het probleem. Als de reden waarom Chinezen onze economie opkopen, asielzoekers voor onze kust aanspoelen, en multinationals ons belastingsysteem uithollen. Een zwaktebod, tegenover een steeds hardere buitenwereld.

Het zijn karikaturen. Vooral het woord ‘neoliberalisme’ werkt bij mij als een rode lap op een stier, want als dat valt, mag je er zeker van zijn dat een litanie volgt die allesbehalve met liberalisme te maken heeft. Maar een karikatuur is een uitvergroting van de werkelijkheid. Liberalisme heeft zichzelf al te vaak laten neerzetten als een fair weather friend, een ideologie die het alleen goed doet, als de wereld langzaam maar zeker vooruitgaat. Of een idee voor mensen die het zelfvertrouwen hebben om erin te geloven.

Van angst bevrijd

De manier waarop Open Vld zichzelf de voorbije jaren in de markt gezet heeft, stond inderdaad haaks op de tijdgeest. In een tijd waarin elk nieuwsbericht en elke tweet ons maatschappelijk vertrouwen verder aanvreet, leken de Vlaamse liberalen vaak zelfgenoegzaam, argeloos – letterlijk: zich van geen kwaad bewust.

Liberalisme teert nochtans óók op angst, schreef de Lets-Amerikaanse filosofe Judith Shklar (1928-’92) in The Liberalism of Fear. Het grootste deel van de moderne geschiedenis werd gekenmerkt door onderdrukking, zowel door overheden als door overdonderende bedrijven of religies. Dáár is het liberalisme uit gegroeid, niet om ons een rooskleurige toekomst voor te houden maar om ons te behoeden voor het gruwelijke verleden. Liberalisme is “a party of memory rather than a party of hope”. Minder hoogdravend misschien, maar met een scepsis die beter bij deze tijd past dan het optimisme waarop veel liberalen blijven teren.

Er is genoeg om schrik voor te hebben. De wereld van veiligheidscamera’s, coronamaatregelen en vaccinatiepaspoorten moet liberalen alle stekels doen opzetten. De gevoeligheid voor privacy en proportionaliteit in de politieke macht verdwijnt niet, als je zelf een machtspositie bezet.

Ook economisch: al sinds de bankencrisis zijn alleen verworven eigendommen blijven renderen en bleven verworven rechten overeind. Zelfs in de covid-economie denderen aandelen en huizenprijzen lekker verder, terwijl gewone jobs en echte ondernemers pas aan hun miserie begonnen zijn. Clichés over vermogensbelastingen en meritocratie zijn achterhaald, als van echte gelijke kansen geen sprake meer is.

En het kritische denken ligt onder vuur als nooit tevoren. Naast oude religies en ouderwets denkende staatsmachten als Rusland en China zijn er nieuwe, private mastodonten als Facebook en Twitter die ongecontroleerd controleren wat we dag in, dag uit te zien en te horen krijgen.

Politiek heeft nood aan een schrikbeeld, een vijandbeeld zelfs. Deze tijd levert er meer dan genoeg. Liberale principes en instellingen zijn pas aantrekkelijk als ze ons van die angst weten te bevrijden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234