Donderdag 18/08/2022
Anton Jäger. Beeld dm
Anton Jäger.Beeld dm

ColumnAnton Jäger

Ook in 1919 probeerden we een land tot inkeer te brengen met het economische wapen dat sancties zijn

Anton Jäger is historicus van het politieke denken aan het Leuvense Hoger Instituut voor Wijsbegeerte.

Anton Jäger

“Erger dan oorlog – een absoluut isolement, een verschrikkelijke remedie die elke natie tot bezinning zal brengen, zoals verstikking ieder individu de kracht ontneemt om door te blijven vechten.”

Met die woorden omschreef de toenmalige Amerikaanse president Woodrow Wilson een relatief nieuw beleidsinstrument in 1919: de economische sanctie. Al tijdens de oorlog had Wilson samen met bondgenoten een blokkade op Duitsland bepleit. In 1919, toen in Versailles de balans van vier jaar wereldoorlog werd opgesteld, was Wilsons conclusie expliciet: sancties “kosten geen levens buiten de geboycotte natie, maar oefenen wel een druk uit die geen enkele moderne natie zou kunnen weerstaan.”

Het argument voor sancties was daarmee niet alleen politiek maar ook humanitair. Voor een liberaal als Wilson waren ze zowel efficiënter als moreler dan reguliere vormen van oorlogsvoering. Er moest geen massaleger op de been gebracht. In de plaats zouden schepen de invoer van levensmiddelen blokkeren en de natie zo tot overgave dwingen. Dat ‘economische wapen’ – zoals Nederlands historicus Nicholas Mulder het noemt – deed stilletjes maar onverbiddelijk zijn werk. “Duitsland lijkt volledig verslagen en gedesorganiseerd”, rapporteerde een Britse officier nog in 1919 over de effecten van de Britse blokkade, “de hele natie leeft op de rand van de hongersnood”.

Sancties waren ook in 1919 het geprivilegieerde beleidsinstrument in tijden van globalisering. Hoe sterker een land afhankelijk was van buitenlandse handel, hoe sterker het met een embargo getroffen kon worden. Dat gold al voor menig ‘moderne natie’ begin 20ste eeuw. Het kapitalisme had de voorbije decennia staten allerlei staten de wereldmarkt in getrokken, van Russische boeren tot Amerikaanse arbeiders. Nu konden staatsmannen die afhankelijkheid genadeloos gaan uitbuiten.

Hartstilstand

In ons eigen tijdperk van late globalisering geldt die stelregel niet alleen voor het Rusland, maar ook voor andere staten. Vele staten in het Midden-Oosten zijn niet zelfvoorzienend op vlak van voedselproductie. Ze moeten vooral internationaal graan invoeren en voedselsubsidies voorzien. Dat kan enkel door geld te lenen op internationale markten.

In 2008 ondervond dat internationaal financieel systeem een hartstilstand. Banken aan weerszijde van de Atlantische oceaan stopten met geld te lenen. Dat had niet alleen in de VS of in Europa dramatische gevolgen, maar raakte op den duur ook de armere staten in het Midden-Oosten. De eerste episodes van de Arabische Lente begonnen met rellen over stijgende graanprijzen. De Russische invasie legt de graanschuur van vele Arabische staten stil. Het bemoeilijkt ook de Russische voedselexporten. Zo verbond de crisis van 2015 zich met die van 2011 en 2008: drie domino’s in de keten van de globalisering, van Lehman Brothers tot Moebarak tot ‘Wir schaffen das’.

De effectiviteit van die sancties riep echter ook al in 1919 vragen op. In landen als Venezuela of Iran duwde het Amerikaanse sanctieregime de laatste jaren volk en elite net dichter bij elkaar. Onder beleg werden sociale klassen veroordeeld tot een grimmige vorm van solidariteit. Het blijft ook notoir moeilijk om sancties op te heffen eenmaal ze ingesteld zijn, vooral nu westerse politici geen duidelijke voorwaarden aan hun opschorting verbonden. De Russische oorlog een halt toeroepen doen ze alvast niet. Daarvoor is de oorlogskas van Poetin te rijkelijk gespijsd. Eerder lijken ze indirect op een regimewissel in Moskou aan te sturen, een poging om het Russische volk tegen Poetin op te zetten en de oppositie zuurstof te bieden.

Consensus?

De westerse publieke opinie lijkt vandaag unaniem pro sancties. Internationaal geldt die consensus veel minder. Een rist niet-westerse landen sluit zich veel minder gemakkelijk aan bij het embargo; een week geleden hield Russisch minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov nog een samenkomst met zijn Zuid-Afrikaanse, Chinese en Braziliaanse evenknieën.

Ook in de jaren 1920 kwamen er al snel gaten in Wilsons coalitie. Daarmee kwam het tijdperk van de 19de-eeuwse globalisering ook niet ten einde. Ze nam eerder nieuwe, onverwachte vormen aan, van de Japanse dromen van een wereldrijk in Azië tot de fascistische internationale van Italië en Duitsland die de macht van het Britse rijk buitenspel zou zetten. Die geschiedenis zal zich niet herhalen – maar rijmen doet ze alvast.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234