Woensdag 21/10/2020

ColumnVincent Stuer

Onze democratie is als een been dat te lang in het gips zat

Vincent Stuer.Beeld DM

Vincent Stuer is schrijver en werkt voor de Renew Europe-fractie in het Europees Parlement. Hij schrijft tweewekelijks voor deze krant, afwisselend met Mark Elchardus.

Van alle Amerikaanse founding fathers is James Madison de meest fascinerende, al is hij misschien ook de minst spectaculaire. Hij had niet het soort leven waar filmseries over gemaakt worden, zoals John Adams, laat staan een musical zoals zijn tegenstrever Alexander Hamilton. Maar zijn verhaal is in al zijn evenwichten, tegenstrijdigheden en tekortkomingen ingeschreven in de Amerikaanse grondwet.

De originaliteit van Madison lag erin dat hij, van bij het begin van de moderne democratie, besefte dat een democratie tegen zichzelf beschermd moest worden. Verkiezingen organiseren is één ding, maar om een democratie overeind te houden moet een overheid ook een zekere afstand houden van de meerderheid en behoed worden voor de korte termijn. Dat was voor Madison een kwestie van uitgekiende en ingewikkelde instellingen, waarmee verschillende machten elkaar in evenwicht hielden. Checks and balances vormden het basisidee van de grondwet die zijn stempel droeg. “Ambition must be made to counteract ambition.”

Ook de verschillende politieke bestuurslagen dienden om de jonge republiek in balans te krijgen. Madison was bang dat de staten op zich te klein en te uniform waren om democratisch van geest te blijven. Eén religieuze of economische groep kon er al te makkelijk de macht in handen krijgen en de minderheid onder de knoet houden. Zijn belangrijkste argument voor de federatie was dat alle enge groepsbelangen er zouden opgaan in een groter geheel. Op die enorme schaal was macht nooit eenduidig en daardoor zouden sereniteit, vrijheid en rechtvaardigheid de bovenhand halen.

De republiek die Madison bevaderde was maar een paar jaar oud of hij bedacht zich. De machthebbers in Washington­ – vooral Alexander Hamilton – waren erin geslaagd de instellingen te misbruiken, steeds meer macht naar zich toe te trekken en de geest van de grondwet uit te hollen. James Madison, de profeet van rede en gereserveerdheid, besefte plots dat politiek nood heeft aan passie. Om tegengewicht te bieden, ging hij actief de publieke opinie bespelen, organiseerde hij een partizane pers en legde de basis voor wat de founding fathers altijd verfoeid hadden: een politieke partij. Instellingen volstaan niet, had Madison geleerd. Om een republiek leven in te blazen, heb je Republikeinen nodig.

Gevaarlijk succes

Ook onze maatschappelijke instellingen dragen zijn stempel. Het sociale contract dat sinds de Tweede Wereldoorlog vorm kreeg, moest onze samenleving klaarmaken voor de democratie. Een stelsel van sociale zekerheid zou de kiezer voor de zwaarste wanhoop behoeden. Europese integratie snoert de ergste neigingen van onze politici in. Door minderheden te erkennen zouden meerderheden zich verantwoordelijk gedragen. Zowel maatschappelijk als politiek werd de macht gedeeld en verdeeld, zodat misbruik onmogelijk zou worden.

Het werd een succes dat zijn eigen ondergang in zich droeg. Vandaag is de stabiliteit zozeer vergrendeld en voor vanzelfsprekend genomen dat weinigen zich nog geroepen voelen er politiek voor te vechten. Niemand heeft het gevoel dat hij het verschil maakt, dus niemand voelt zich verantwoordelijk. De moderne democratie is als een been dat te lang in het gips zat, ze mist de kracht om nog zelf overeind te blijven.

Dat zag je in de VS, waar gerecht en pers tot voor kort hun strijd tegen de constitutionele afbraakpolitiek van Trump zowat alléén voerden, daarbij nauwelijks geholpen door een lethargische politiek en al helemaal niet door de laffe Republikeinse partij – twee creaties van James Madison, die elkaar niet meer stutten. Dat zie je ook in Europa, waar in veel van de landen die het meest gebaat zijn bij Europees lidmaatschap, nauwelijks een politieke partij te vinden is die de EU in woord en daad verdedigt. Aan beide zijden van de oceaan zijn de democratische instellingen al te lang aan zichzelf overgelaten. En zonder partizanen blijft geen enkele politieke instelling overeind.

Politieke passie

Iets gelijkaardigs heeft ons land in de greep. Niemand zal beweren dat onze instellingen ideaal zijn, maar de echte knoop ligt bij de politieke partijen.

Het is niet alleen dat we een regering nodig hebben, we missen een werkbaar idee van hoe onze democratie in elkaar zit, dat de partijpolitieke grenzen in het centrum overstijgt. Zonder belegen belgicisme maar vanuit een nuchtere inschatting van de grondwettelijke realiteit en hoe je die aanstuurt. De verschillen tussen de middenpartijen, die nu een regering gaan vormen, zijn niks tegenover de verzuring en verscheuring aan de uitersten. Daar mogen ze zich stilaan naar gaan gedragen. In lijn met Madison: om een democratie levendig te houden, heb je democraten nodig – in de volle, verfijnde, bevlogen zin van het woord.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234