Zondag 06/12/2020

OpinieKoen Lemmens

Onderwijzen is leerlingen confronteren met de werkelijkheid, niet ze ervan afschermen

Professor Koen Lemmens.Beeld Aurélie Geurts

Koen Lemmens is hoogleraar publiekrecht KU Leuven en docent persrecht VUB.

Willy Laes was de eerste voorzitter van Amnesty International Vlaanderen en mijn leraar Frans en geschiedenis. Wie zijn lokaal binnenkwam, moest onder een bekend citaat door: ‘Onwetendheid is de bron van alle kwaad’. Boven het bord hing dan weer de wapenspreuk van de Brugse familie Gruuthuse: ‘Plus est en vous’. Kernachtiger kan je de opdracht van het onderwijs niet samenvatten. Ik had maar een jaar les van hem, maar het veranderde voorgoed mijn leven.

We hebben allemaal wellicht wel een Willy Laes gehad in onze schoolcarrière, mensen die onuitwisbaar hun stempel drukten op onze intellectuele en persoonlijke ontwikkeling. Al heetten ze misschien Jacqueline of Chris, Dieter, Tamara, Sihame of Moussa. Zo beeld ik me in dat ook Samuel Paty geweest moet zijn voor zijn leerlingen in een Parijse voorstad. Een man die aanzette tot kritisch en zelfstandig denken, en dat uiteindelijk met zijn dood, zijn gruweldood, moest bekopen.

Een wake tegen terrorisme op de Place de La République in Parijs, na de gruwelmoord op leraar Samuel Paty.Beeld Getty Images

Met wat we nu weten, ziet het er inderdaad naar uit dat de leraar door een religieuze extremist werd onthoofd omdat hij tijdens een les over de vrijheid van meningsuiting twee Mohammed-cartoons had getoond. Dat roept meteen herinneringen op aan de gruwelijke aanslag op Charlie Hebdo, intussen alweer vijf jaar geleden. Reden genoeg, helaas, voor sommigen om nog maar eens oude rekeningen met die vermaledijde Franse laïcité  te vereffenen.

Natuurlijk is er een onmiskenbaar Franse dimensie aan de moord op Paty. De link tussen de school en de Republiek, de band tussen scholing en burgerschap is zeer sterk bij onze zuiderburen. De Derde Republiek (1870-1940) werd er niet voor niets de ‘Onderwijzersrepubliek’ genoemd. Scholen speelden een ontzettend belangrijke rol in de democratisering van het burgerschap. Dat Franse politici in de moord op een leerkracht een aanval op het hart van de Republiek zien, is daarom misschien iets typisch Frans. Zoals ook de hele discussie over Charlie Hebdo en blasfemie als meningsuiting duidelijk getekend is door de allerminst zachtzinnige wijze waarop Franse verlichtingsdenkers, pamflettisten en filosofen over religie schreven. 

Hoewel het voor mij duidelijk is dat ook blasfemie beschermd wordt door de vrijheid van meningsuiting, zie ik in dat zoiets moeilijk kan liggen. Maar daar gaat het in dit geval dus niet om. Want ik begrijp dat de leraar niet voor zichzelf het recht opeiste om in klasverband blasfemische tekeningen te maken of te verspreiden. Wat de leraar wél deed, was didactisch materiaal gebruiken in een debat over (de grenzen van) vrije meningsuiting. Als de mediaberichtgeving correct is, was hij daarbij zo kies om op voorhand te waarschuwen. 

Taak van de leerkracht

Wat Samuel Paty deed, is wat mijn collega’s doen in colleges over recht en religie of mensenrechten. Exact hetzelfde als de biologieleraar die tijdens een les over de voortplanting tekeningen van geslachtsorganen laat zien. Of de leraar esthetica die Courbets L’Origine du monde toont. Of de geschiedenisleraar die een toespraak van Hitler, een kamp van Stalin, de gruwel van een genocide laat zien. Of de lerares literatuur die Céline, Pound, Sartre, Boon of Geeraerts laat lezen. Dat kan allemaal voor wrevel, onbehagen en ongemak, zorgen... maar het is nu net zaak voor leraars om leerlingen de ad fontes-mentaliteit bij te brengen. Ga naar de bron, kijk naar het materiaal en de feiten en ga niet voort op een weergave door anderen van wat je zelf niet zag of las. 

Ik zie in dat men zich bij beenharde spot, bijtende satire en snoeiharde blasfemie soms kan afvragen of ze van goede smaak getuigen, of het ‘nodig’ is om je vrijheid zo aan te wenden. Maar in het geval van die leraar? Wat moet die dan doen? Willen we terug naar de jaren 50 waarover mijn ouders zo klagen, omdat ze nooit zelf mochten oordelen, maar altijd afhingen van oordelen, weergaves en uitleg van anderen?

Aude sapere, durf zélf denken! Dat moet de insteek van de leraar zijn die doceert over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting, waarbij hij of zij aangeeft welke argumenten pro en welke tegen pleiten. Dat is het leerproces. Onderwijzen is leerlingen confronteren met de werkelijkheid, niet ze ervan afschermen.

Niet toegeven aan angst

Dit debat vertoont gelijkenissen met de zaak-Jersild, waarin een journalist die over het gevaar van Deense extreemrechtse groupuscules berichtte, veroordeeld werd omdat hij enkele extremisten aan het woord liet. Het Mensenrechtenhof vond dat een schending van de meningsuiting, want het was niet de journalist die sprak. Die wilde juist een maatschappelijk debat op gang trekken. Zoals een journalist niet zijn geïnterviewde is, zo is een leraar niet zijn didactisch materiaal. Precies dat is dus de grote gruwel in dit geval: dat een leraar niet meer zonder vrees datgene kan tonen dat hij nodig acht om zijn les te illustreren. De angst is begrijpelijk, maar we mogen er niet aan toegeven.

Mijn minzame collega Jean-Paul Lehners, gewezen voorzitter van de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI), zegt dat altijd schitterend:  “De leraar is een door de staat betaalde agent-provocateur.”

De leraar is er om ideeën los te maken, inzichten te laten komen, en hij kan dat soms doen door te provoceren, niet omdat hij dat noodzakelijk allemaal gelooft, maar omdat inzicht ontstaat uit de botsing der ideeën. Een les waarin het niet knispert en genstert, is een dul wiegelied.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234