Zondag 20/10/2019

Opinie Frank Vandenbroucke

Om Wallonië zelf verantwoordelijk te maken voor het eigen begrotingswerk is het akkoord nodig van de hele EU

Een Belgische en een Vlaamse vlag hangen naast elkaar in het straatbeeld. Beeld Tim Coppens

Frank Vandenbroucke is hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.

In De Morgen van 31 mei vergeleek ik confederalisme met een fata morgana. Midden in de woestijn ontwaren we een oase met rijkelijk eten en drinken. Maar is die oase daar wel? In een reactie klaarde Sander Loones een van de vragen op die ik stelde. Brussel krijgt van de N-VA een eigen beleid inzake arbeidsrecht, loon- en arbeidsvoorwaarden.

Zeker, het is denkbaar om een apart Vlaams, Waals en Brussels arbeidsrecht te organiseren. Los van het feit dat dit ingewikkeld lijkt voor bedrijven die in meerdere gewesten actief zijn, is het niet efficiënt om arbeidsrecht en beleid inzake vervangingsuitkeringen van elkaar te scheiden: je moet deze domeinen samenhangend hervormen. 

En nog altijd blijven levensgrote vragen over de ‘Brussel-keuze’ die de N-VA voorziet inzake sociale bescherming. Hoe ziet men dat? Brusselaars zullen kunnen kiezen tussen een leefloonregeling vanuit Vlaanderen en een leefloonregeling vanuit de Franstalige gemeenschap. 

Nu is beleid ten aanzien van mensen met een leefloon in hoge mate gemeentelijk beleid: het veronderstelt een heldere, lokale visie op de inzet van een reeks instrumenten voor sociale begeleiding, activering en re-integratie. Het gaat om ‘samenleving bouwen’, met alle principes van lokale wederkerigheid – rechten en plichten tegenover de omgeving waarin men leeft – die daarbij horen. Zullen de lokale besturen in Brussel in de toekomst een ‘Vlaamse’ en een ‘Franstalige’ visie naast elkaar implementeren in dezelfde straten en wijken? 

Volgens N-VA’er Sander Loones krijgt Brussel bij een confederaal model een eigen beleid inzake arbeidsrecht, loon- en arbeidsvoorwaarden. Beeld BELGA

Overigens geldt dezelfde overweging als het gaat over modern gezondheidsbeleid: ook daar is lokale coördinatie belangrijk. Maar goed, daarover is genoeg gezegd.

Zelfoverschatting

De reacties op mijn stuk maakten duidelijk wat de strategie van de brexiteers en het pleidooi voor confederalisme gemeen hebben: een zware overschatting van de interne en de externe onderhandelingsmacht waarover men beschikt. Dat de Britten hun externe onderhandelingsmarge overschat hebben, is intussen gemeengoed. Niet alleen moesten ze onderhandelen met 27 lidstaten, bovendien bleek een zuivere brexit niet verenigbaar met het respect voor de Ierse vredesregeling. In deze kwestie schaart de hele Europese Unie zich achter de Republiek Ierland.

Bart Sturtewagen schreef een briljante analyse over onze verwevenheid met Europa in De Standaard. De kern van De Wevers confederalisme berust op een logische denkfout, aldus Sturtewagen. Een België bestaande uit twee financieel-economisch autonome deelstaten blijft voor Europa één lidstaat. De budgettaire verplichtingen die nu ook door alle overheden samen moeten worden nagekomen, blijven dezelfde. Als het Waalse beleid die regio naar de financiële afgrond voert, moet Vlaanderen nog steeds de rekening bijpassen ofwel resoluut kiezen voor onafhankelijkheid. Het confederale model geeft België niet meer toekomstkansen dan het samenwerkingsfederalisme, zo vervolgt Sturtewagen.

Iets brutaler gesteld: als men zich intern van de armlastige Walen wil ontdoen, dan zal men dat ook extern moeten doen. Maar om Wallonië zelf verantwoordelijk te maken voor het eigen begrotingswerk is het akkoord nodig van de hele EU.

Overigens geldt dit ook voor het klimaat en alle domeinen waar Europees beleid gevoerd wordt. Dat is meteen het probleem van een ‘confederalisme met vier’, dat Vlamingen, Brusselaars, Walen en Ostbelgier elk hun eigen deelstaat zou geven, indien men daar zou uitkomen. 

De uitdrukking komt, een beetje tongue in cheek, van Philippe Van Parijs (De Standaard, 18/6). Stel dat men ‘confederalisme met vier’ zou proberen te passen in de gedachtegang van de N-VA, wat Van Parijs natuurlijk niet voorstelt. Alleen veiligheid, defensie en buitenlandse zaken blijven een bevoegdheid van de Confederale Raad, en alle Europese verplichtingen inzake begroting, klimaat, energie, milieu, asiel en migratie… worden afgeklopt via onderhandelingen tussen Vlamingen, Brusselaars, Walen en Ostbelgier. Zou men zowel de Vlamingen als de Ostbelgier vetorecht geven in de Confederale Raad? Dat is het perfecte recept voor voortdurende blokkeringen. Als men vierledigheid vooropstelt, met entiteiten die reiken van meer dan zes miljoen inwoners tot slechts enkele tienduizenden inwoners (de Ostbelgier), dan is een federaal beleidsniveau nodig dat efficiënt kan beslissen en gecontroleerd wordt door een actief federaal parlement. In zo’n scenario verliest de term ‘confederalisme’ betekenis: het gaat dan om een hervormd federalisme. Overigens, zelfs als je Van Parijs’ Ostbelgier even vergeet: een drieledige Confederale Raad is al problematisch genoeg. Nu gelooft de N-VA dat we ook Brussel als deelstaat kunnen elimineren.

Een man leest de krant voor het koninklijk paleis in Laken. Beeld BELGA

Maar de interne onderhandelingsmacht die dat zou toelaten, wordt zwaar overschat. Bart Maddens beseft dat de Brusselaars geen zin hebben in de Brussel-keuze. Maar als de Brusselaars een eigen deelstaat willen, dan “wordt de Vlaamse geldkraan dichtgedraaid”. Hij heeft het over “miljarden die Vlaanderen met gulle hand toeschuift” aan de Brusselaars (VRT-nieuwssite, 7/6). Vlaamse miljarden? In het bestaande federale kader is het juist dat Vlaanderen een nettobetaler is van de dotaties en Brussel een ontvanger van dotaties die de financieringswet organiseert (maar dat gaat niet over miljarden). 

Maar als men het federale kader opblaast en de boedelscheiding voorstelt, inclusief de splitsing van de sociale zekerheid, dan verandert het plaatje. Volgens de laagste inschatting van Decoster en Sas draagt Brussel in 2020 per hoofd van de bevolking 428 euro bij aan het federale bestel. Vlaanderen draagt 957 euro bij en Wallonië ontvangt 1.871 euro, gegevens waaruit meteen het Waalse sociaal-economische probleem blijkt. Voor alle duidelijkheid, bij een boedelscheiding moet meer verdeeld worden dan wat in deze cijfers zit, en ze vormen dus slechts een aanduiding voor de economische verhoudingen. En wat het economische effect is van een boedelscheiding weten we niet. Maar één ding is zeker: wanneer een boedelscheiding op tafel ligt, kan Vlaanderen niet overgaan tot de drooglegging van Brussel. De miljarden van Maddens zijn even potsierlijk als de fameuze slogan dat brexit meteen zou toelaten om veel meer in de Britse gezondheidsdienst te investeren.

Verdwaald in de woestijn

Het confederalistische pleidooi is doordrenkt van take back control. “We weten hoe we kunnen garanderen dat de Vlamingen het strakkere migratie- en veiligheidsbeleid krijgen waar ze duidelijk voor hebben gestemd”, schrijft Loones. Een beetje vreemd, want veiligheidsbeleid blijft in het N-VA-model een bevoegdheid van de Confederale Raad en migratie is in grote mate een Europese kwestie. Het pleidooi gaat zo voorbij aan fundamentele wijzigingen die zich in en rond België voltrokken hebben gedurende de voorbije decennia, en aan de vervlechting met Europa (de uitdrukking is van Paul Goossens, die de brexit à la flamande fileert in De Standaard, 1/6). Zeker, separatisme is denkbaar als Vlaanderen Brussel volledig loslaat, wat Mark Elchardus beschrijft als een logische ontwikkeling (De Morgen, 22/6), en als de Europese Unie Vlaanderen als lidstaat erkent. Separatisme en een beter werkend federalisme bevinden zich effectief aan de horizon. Confederalisme is de fata morgana.

Als je verdwaald bent in de woestijn, dan volstaat het natuurlijk niet om sommige dorstige leden van het gezelschap erop te wijzen dat ze een fata morgana voor echt nemen. Het hele gezelschap moet een uitweg uit de woestijn vinden. Ik weet niet wat er vandaag omgaat bij de leiders van de PS en Ecolo. Misschien lijdt de Waalse linkerzijde evenzeer aan zelfoverschatting als de Vlaamse confederalisten. Ons gesplitste kiessysteem werkt polarisering en zelfoverschatting in de hand. Voor wie denkt dat de publieke zaak niet gediend is met het status quo, is dat een ontmoedigende gedachte. Maar ze mag niet beletten om klaar uit de ogen te kijken en de horizon goed te verkennen.

Frank Vandenbroucke. Beeld Photo News
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234