Vrijdag 03/04/2020

OpiniePieter Bergé

Ode aan de toekomst. Bij de dood van Reinbert de Leeuw

In Amsterdam wordt vandaag afscheid genomen van dirigent en componist Reinbert de Leeuw (foto), die vorige week op 81-jarige leeftijd overleedBeeld ANP

Pieter Bergé is hoogleraar musicologie KU Leuven (promotor eredoctoraat Reinbert de Leeuw 2016)

Vrijdag overleed de Nederlandse dirigent-componist-pianist Reinbert de Leeuw. Wie hem de voorbije jaren nog aan het werk zag, zal daar niet heel verbaasd over zijn. Weliswaar teerde De Leeuw al heel zijn leven eerder op de geest dan op het lichaam, maar de laatste jaren vergat hij bijna ook letterlijk te eten. Toen hij in 2016 een eredoctoraat kreeg aan de KU Leuven, maakte hij zich weinig zorgen over de Schönberg- of Satieconcerten, maar des te meer over de feestlunch. Hij kreeg zenuwen van het idee dat het ‘te veel’ zou zijn. De kok deed zijn uiterste best om hem een discreet bordje voor te schotelen, maar tevergeefs. De Leeuw plukte er een garnaal en een kerstomaatje uit, en verontschuldigde zich vervolgens om buiten enkele trekken te gaan nemen aan een half brandende sigaret.

Eten was tijdverlies voor De Leeuw, zoals alles wat hem weghield van muziek. De man ademde muziek, hij inhaleerde ze tot in het diepste van zichzelf – vooral nieuwe muziek. Die wilde hij ontdekken en uitvoeren, en vooral ook delen met anderen. Kennis, vakmanschap en overgave waren daarbij zijn handelsmerken, tot de laatste snik en ondanks alle onbegrip. Waarin hij geloofde, was waarheid voor hem; niet uit eigenwaan maar puur uit passie. Een uitzonderlijke troef daarbij was zijn meeslepende verteltalent. Onvergetelijk zijn de talrijke interviews over en met (destijds nog vaak onbekende) grootmeesters. Daarin drong hij diep door in hun unieke scheppingskracht, traag, toegewijd en onverstoorbaar terwijl de sigarettenrook sierlijk door zijn grijze haren kringelde. Hij sprak met hen als een gelijke, intens en intiem, maar ook vaak met een vleugje jongensachtig enthousiasme.

Als hij vertelde over een volslagen onbekende componist, begon je van diens muziek te houden nog voor je een noot gehoord had. Voor duizenden muzikanten en liefhebbers heeft hij repertoires ontsluierd, gewoon door zijn liefde genereus met hen te delen. Ook over oude meesters kon De Leeuw trouwens lyrisch zijn; soms kon hij minutenlang spreken over één noot, zonder een spatje spot of ironie. Het mooiste is dat die uiteenzettingen noot betuttelend waren. De grijsaard beleerde niet, maar enthousiasmeerde. Hij blies niet van de hoge toren, maar kwam beneden de deur open doen.

De Leeuw was een van die uitzonderlijke muzikanten voor wie nieuwe muziek geen probleem maar een evidentie was. De klassieke vooroordelen over nieuwe muziek ontkrachtte hij zonder moeite, gewoon door ze zo ongecompliceerd uit te voeren. Opvallend daarbij was ook zijn altijd dienende houding. Doorheen zijn bijna zestigjarig muzikantschap kreeg hij een steeds grotere hekel aan het obligate ‘groeten’. Voor hem voelde dat ‘buigen naar het publiek’ onnatuurlijk aan, alsof hij ging lopen met de lof die eigenlijk de componisten toekwam. Vaak hield hij daarom de partituur voor zijn gezicht, als een schaamlapje; en misschien ook een beetje als een vingerwijzing naar het al te gretig applaudisserende publiek.

De Leeuw wist wat hij deed, en ook waarom. In zijn jongere jaren zocht hij zelfs geregeld de controverse op. Met een zekere gretigheid stond hij op de barricades van de avant-garde, vaak ook in minder vriendelijke gedaantes. Voor de kunst en de goede zaak natuurlijk: tegen de sclerosering van het muziekrepertoire, tegen de suffe verburgerlijking van de concertcultuur, voor de bouw van concertruimtes die rekening hielden met de eigenheid van nieuwe muziek, voor de ontwikkeling van een breed en dynamisch cultureel bewustzijn. Hij lag graag dwars als het om zijn idealen ging; hij noemde zichzelf “erger dan compromisloos” en dat was hij ook – zowel in zijn uitvoeringen als in de strijd voor zijn artistieke idealen.

Maar de laatste jaren vond hij steeds meer vrede in de onwaarschijnlijke schoonheid van de grote meesterwerken, ongeacht of die nu van Bach, Schönberg, Kurtag of Oestvolskaja waren. Heel recent nog nam hij een een allerlaatste cd op, samen met het Vlaamse kamermuziekensemble Het Collectief. De keuze viel op Das Lied von der Erde van Gustav Mahler, in een instrumentatie van De Leeuw zelf. Het laatste lied van die cyclus heet Abschied en is een van de aangrijpendste halve uren uit de Westerse muziekgeschiedenis. Dat komt doordat het lied eigenlijk niet eindigt: de tekst luidt “ewig-ewig” en de muziek ontspant niet. Daardoor verdwijnt alle tijdsbesef – kennelijk het ideale moment voor Reinbert de Leeuw om onsterfelijk te worden.

Jammer genoeg heeft De Leeuw die onsterfelijkheid evenwel niet zelf in handen. Die hangt eerder af van de manier waarop wij met die erfenis zullen omgaan. De Leeuw zou allicht de eerste geweest zijn om die erfenis zeker niet in te perken tot de muziek en opnames die hij achterlaat. Minstens even belangrijk was immers zijn permanente strijd om ‘hedendaagsheid’ een volwaardige plaats te geven in onze eigentijdse cultuur; om niet te beleren, maar te inspireren; om kunst niet te conformeren aan de markt maar om haar de mogelijkheid te geven om in die markt te overtuigen; om moed aan te moedigen; om niet te verzanden in een cultuur van herhaling maar om impulsen te geven aan vernieuwing, risico en creatie –“Ewig, ewig”.

Kortom, er is werk aan de winkel om Reinbert de Leeuws nalatenschap te valoriseren. Hij zit weerom niet te wachten op applaus, maar op daadkracht, engagement, cultuurmoed en inspiratie. Wie zich geroepen voelt, is uitverkoren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234