Zaterdag 17/08/2019

Column

Nostalgie is ook niet meer wat het was

Een beeld uit Mad Men, de populaire Amerikaanse televisiereeks over een groep reclamemannen en hun gevolg, die het New Yorkse stadsleven uit de jaren 60 opnieuw doet herrijzen. Beeld AP

Nee, niet alles was vroeger beter. Maar heel soms waren de dingen beter gebleven zoals ze waren, vindt schrijfster en columniste Ann De Craemer. In de reeks 'Vroeger was het (soms) beter' beschrijft ze wat ze mist van toen het dorp nog de wereld en je eerste pint 'een mazout' was. Vandaag: waarom precies geven we ons zo graag over aan nostalgie naar vroegere tijden?

Heeft u ook Adeles 'flip phone' gezien in de clip van haar nieuwe single 'Hello'? We waren haast vergeten dat het ooit heeft bestaan: een mobiele telefoon die je moest openklappen en waarmee je alleen kon bellen en sms'en. In 'Hello' komt ook een ouderwetse telefooncel voor - nòg zo'n geest uit het verleden. De flip phone van Adele leidde tot zo veel reacties op de sociale media dat de regisseur van de clip werd gevraagd waarom de zangeres een telefoon gebruikt die (bijna) niemand nog heeft. "Ik breng niet graag moderne telefoons of auto's in beeld", zei Xavier Dolan tegen CNN. "Ze maken zozeer deel uit van onze levens dat wanneer je ze ziet in films, je meteen weer in de realiteit bent, en niet langer in het verhaal."

Ann De Craemer. Beeld Eric de Mildt

De hele clip van 'Hello' baadt in een sfeer van nostalgie en melancholie, en daartoe dient natuurlijk ook de sepiatint waarin hij werd opgenomen: als nostalgie een kleur had, dan zou het wel sepia zijn. Nostalgie is de rode draad doorheen deze columnreeks, en Adele blijkt verre van de enige te zijn die er zich graag aan overgeeft.

Een voorbeeld dichter bij huis: toen Twix eind september aankondigde dat het in Nederland een 'limited edition' zou uitbrengen onder de naam Raider, regende het nostalgische reacties van mensen die geboren zijn voor 1991 en het snoepgoed in hun jeugd onder de naam Raider hebben gekend. Op Twitter werd de hashtag #geefonsdienaamterug trending, en werd er met warmte gesproken over ASLK; de chips van Smiths; Treets; de PTT en 'de 900'.

Nostalgie is niet meer wat het was

Voor alle vier de onderwerpen waarover ik tot nu toe in 'Vroeger was het (soms) beter' heb geschreven, kon ik met rationele argumenten staven waarom ik iets vroeger beter vond - of het nu over de teloorgang van het dialect of over het verlies van het platteland ging. Maar hoe kan je de nostalgie naar oude merknamen verklaren? We zijn toch niets wezenlijks verloren sinds Raider zijn naam in Twix heeft veranderd? Nee, maar toch valt die nostalgie te begrijpen, en daarvoor moeten we dieper ingaan op wat nu juist de functie van nostalgie als menselijke emotie is.

Beeld Screenshot YouTube

"Nostalgie is ook niet meer wat het was", zei actrice Simone Signoret - en ze had nog gelijk ook. Nostalgie werd namelijk ooit beschouwd als een medische aandoening. De Zwitserse arts Johannes Hofer bedacht de term in 1688 voor het ziektebeeld dat hij aantrof bij soldaten die in Frankrijk vochten. Ze konden alleen maar aan thuis denken, vandaar de oorsprong van het woord: nostos is Grieks voor geboorteland, en algos voor lijden. Aan het eind van de negentiende eeuw echter, aldus de Amerikaanse psychologe Krystine Batcho in 'Nostalgia: The Bittersweet History of a Psychological Concept' (2013), was nostalgie niet langer een ziekte maar een psychologische eigenschap.

Ook gewone mensen konden er last van hebben, al noteert Batcho dat een psycholoog rond 1900 opmerkte dat het vooral voorkwam bij bekrompen provincialen. Meer dan een eeuw later is onze opvatting van nostalgie alweer veranderd. Het wordt niet langer als een lastige emotie beschouwd - wel integendeel. Vandaag is de belangrijkste onderzoeker naar nostalgie de Amerikaanse psychologieprofessor Constantine Sedikides.

In 1999 werd hij tijdens een lunch op zijn nieuwe werkplek, de universiteit van Southampton, overspoeld door nostalgie naar zijn vorige thuis aan de universiteit van North Carolina. Zijn collega, een klinisch psycholoog, zei meteen dat hij wel depressief moest zijn. Maar Sedikides voelde zich helemaal niet down. Hij geloofde in de toekomst, maar dacht toch met graagte terug aan het verleden. Het gaf hem het gevoel dat zijn leven geworteld was en continuïteit vertoonde. Sinds die lunch stortte Sedikides zich op de studie van nostalgie, en de resultaten zijn bijzonder interessant.

Beeld kos
Vintage radio. Beeld THINKSTOCK

Medicijn tegen eenzaamheid

Nostalgie, zo blijkt uit onderzoek van Sedikides, bestrijdt eenzaamheid, angst en verveling. Koppels voelen zich meer met elkaar verwant wanneer ze samen nostalgische herinneringen ophalen. Op koude dagen, of in koude ruimtes, krijgen mensen het letterlijk warmer wanneer ze nostalgisch zijn, en nostalgie manifesteert zich daarom vaker tijdens herfst en winter. Nostalgie doet mensen zich gelukkiger voelen, omdat terugdenken aan mooie herinneringen uit het verleden hen ervan overtuigt dat hun leven de moeite waard is. Wanneer nostalgie bovendien gedeeld kan worden, zoals dat het geval was met Twix dat Raider wordt, krijgen mensen ook het gevoel dat ze niet alleen zijn. Ze kunnen samen met anderen herinneringen ophalen; zelfs met wildvreemden is er een gedeeld verleden dat niemand hen nog kan afnemen.

Nostalgie naar vroegere tijden is er altijd al geweest: in de negentiende eeuw wilden velen in de middeleeuwen leven. Toch lijken we vandaag in een bij uitstek nostalgische tijd te leven, al is dat empirisch moeilijk hard te maken - met welke maatstaven moet je tijden onderling namelijk vergelijken? Het kan wel dat naarmate het leven harder wordt, mensen nostalgischer worden, en nostalgie hen dan troost biedt. Anderzijds: in het Westen hadden we het nog nooit zo goed als nu, dus eigenlijk zouden we minder nostalgisch moeten zijn. Maar niemand kan naast de vele uitingen van nostalgie kijken die we vandaag zien - van gefilterde Instagramfoto's, tot mensen die digitaal willen detoxen, tot de revival van de moestuin.

Beeld THINKSTOCK

Ik denk dat nostalgie anno 2015 vooral te maken heeft met heimwee naar de traagheid der dingen. De digitalisering van onze samenleving geeft ons het gevoel dat alles constant verandert, en de reis naar het verleden helpt ons om de tijd even stil te zetten. In die zin hebben de Fixkes al in 2007 de soundtrack van onze nostalgische tijd geschreven met 'Kvraaghetaan', dat zestien weken op nummer 1 stond en de grootste Ultratophit aller tijden werd. Vlamingen vielen massaal voor een tekst waarin de jaren 80 worden bezongen, en deze zin uit het lied is een mooie metafoor voor ons verlangen naar meer traagheid: 'Er waren geen cd's, geen mp3's, alleen maar wat cassetjes'.

Toegegeven: nostalgie kan ook een beetje rijmen op amnesie, want muziek opnemen met cassettes kon uitermate frustrerend zijn. Maar jarenlang wàren er alleen maar die cassettes. Er kwam nooit een cassette 4, 5, 5C, 6 of 6S. De wijzers van de klok gingen een stuk langzamer vooruit. Dat lijkt mij de beste verklaring voor waarom we vandaag zo graag 'hallo' zeggen tegen het verleden: ons aller verlangen om de tijd, die we amper nog kunnen bijbenen, even te stollen. 'It's no secret that the both of are running out of time', zingt Adele in 'Hello'. Is dat niet een gevoel dat we allemaal herkennen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden