Zondag 04/12/2022
Mark Elchardus. Beeld DM
Mark Elchardus.Beeld DM

ColumnMark Elchardus

Nog maar eens een deprimerend einde van het politieke jaar

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de VUB.

Mark Elchardus

Van bij het begin van de eeuw sijpelen van her en der surveys binnen waaruit blijkt dat heel wat mensen vinden dat het slecht gaat met hun land. Hun persoonlijke welvaart denken ze nog te kunnen veiligstellen. Het Nederlandse Sociaal en Cultureel Planbureau vatte dat gevoel samen: met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht. Die vaststelling werd sindsdien verfijnd.

Vooral jongeren geloven dat ook als het slecht gaat met ‘ons’, zij het persoonlijk nog wel zullen redden. Eens de 35 voorbij blijken de nog niet gerealiseerde dromen echter gewoon dromen te zijn, niet langer mogelijkheden. Maatschappelijke neergang wordt vanaf dan ook persoonlijk bedreigend.

Niet iedereen vreest dezelfde neergang. Voor een aantal mensen gaat de enige echte bedreiging uit van de opwarming van het klimaat. Lijstjes die de gevolgen van klimaatverandering in één adem noemen met werkloosheid, armoede, verlies van waarden en normen, oorlog of terrorisme, zijn misleidend. De mensen die zich de meeste zorgen maken over het klimaat zien doorgaans weinig maatschappelijke neergang. Van de mensen die maatschappelijke neergang zien lopen er dan weer minder gebukt onder hitte, wind en zware regenval.

Gemeenschap nodig

Het gevoel van maatschappelijke neergang lijkt vandaag vanzelfsprekend. Dat was het niet toen het eerst werd opgetekend. Onder jongvolwassenen in ons land was het bijvoorbeeld al torenhoog in 2012. We leefden toen weliswaar nog in de nasleep van de financiële crisis van 2008, maar het ergste moest nog komen: de onrust in Oost-Oekraïne in 2014, de aanslag op Charlie Hebdo in 2015, de aanslagen in Zaventem en in metrostation Maelbeek in 2016, de vluchtelingen- en migratiegolven, Isis, de pandemie, de overstromingen en de hittegolven, de oorlog in Oekraïne, de inflatie en het energietekort…

Het gevoel van neergang heeft in feite niet zoveel met die gebeurtenissen op zich te maken, maar met het gevoel dat we ze niet aankunnen. Dat is de prijs die we betalen voor een paar hyperindividualistische decennia. Men kan die uitdagingen niet aan als individu. Daarvoor zijn gemeenschap en gemeenschapsgevoel nodig. Individuen kunnen klagen, enkel samen kunnen zij iets doen.

Vanaf het begin van deze eeuw was het thema ‘neergang’ prominent aanwezig in het politieke debat, niet altijd met de juiste accenten. In 2009, in zijn eerste inaugurale rede, koppelde Barack Obama het aan de de-industrialisatie. “Onze economie is verzwakt. Wij verloren onze huizen en onze jobs, bedrijven sloten.” Donald Trump radicaliseerde die invalshoek met Make America Great Again.

In 2014 leverde het gevoel van neergang Eric Zemmour een bestseller op. In Le Suicide français (De zelfmoord van Frankrijk) wees hij tal van verantwoordelijken aan. Daarop bouwde hij in 2022 zijn campagne voor het presidentschap. Hij had dan een theorie en een pakkend beeld om de totale neergang, het verdwijnen van Frankrijk te schetsen: omvolking. Waarschijnlijk is dat de manier waarop velen zich inmiddels het beslag van neergang voorstellen.

Veel te verliezen

Er kwam ook een tegenbeweging op gang. Liberale denkers – optimisme is een morele plicht – probeerden ons ervan te overtuigen dat er geen sprake is van neergang. Kijk, zeiden ze, alles wordt alsmaar beter. Internationaal gaf de Amerikaanse psycholoog Steven Pinker de toon aan; bij ons bracht filosoof Maarten Boudry die boodschap. Hun argument is het slachtoffer van zijn historische juistheid: inderdaad, het Westen en degenen die het wetenschappelijk, technologisch en bestuurskundig wisten te volgen boekten spectaculaire vooruitgang, maar precies daarom hebben ze nu veel te verliezen. Zij werden extra gevoelig voor tekenen van neergang, en die zijn er in overvloed.

We weten inmiddels hoe mensen daarop reageren: ooit hadden we het mooi voor elkaar, nu gaat alles van waarde verloren. De partijen die het lang voor het zeggen hadden krijgen daarvoor de schuld. Hoop is gevestigd in formaties die minder met dat verleden verbonden zijn. In België zijn dat N-VA, Vlaams Belang, PVDA en PTB. Bij hen vindt men de meeste kiezers die gezamenlijke en persoonlijke achteruitgang vrezen. Die partijen varen wel bij declinisme, door het aan te jagen en, meer nog, door hoop te bieden, geloofwaardige oplossingen voor te stellen.

Wie zijn hoop stelt in die partijen wordt daarin gesterkt door de Europese Commissie en onze Vivaldi-regering. De Commissie wil dat we deze winter 15 procent minder gas gebruiken. Mocht een beetje politiek – een debat, een verkiezing, een referendum – aan dat voorstel zijn voorafgegaan, we zouden misschien weten waarom precies 15 procent, misschien zelfs een idee hebben van hoe we dat gaan doen. De Europese Commissie gelooft echter niet in politiek, enkel in beleid.

Ook als we een vrijstelling kunnen bekomen op die 15 procent geven we ons energiebeleid nu in handen van de Commissie: energiebeleid zonder politiek. Nochtans, met een beetje politiek kunnen mensen zich, bijvoorbeeld, een vrij goed idee vormen waarom een pensioenhervorming nodig is en hoe we dat kunnen doen op een manier die én doeltreffend én rechtvaardig is. Onze Vivaldi-regering gelooft dan weer enkel in politiek, niet in beleid.

Daarom kregen we net voor het politieke reces nog een duidelijke boodschap mee: ons land gaat achteruit, u ook, voelbaar, en er is niets dat de Europese Commissie en de Vivaldi-regering daaraan kunnen/willen doen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234